99- همۀ عالم تسبیح خداوند را می گویند

 وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ (موجودی نیست در عالم جز آنکه ذکرش تسبیح و ستایش حضرت اوست - اسراء -44).

درین شک نیست، فقیهان زیرکند. و دَه اندر دَه می بینند در فن خود، لیکن میان ایشان و آن عالم دیواری کشیده اند برای نظام یجوز و لا یجوز (جایز است و جایز نیست) که اگر آن دیوار حجابشان نشود، هیچ آن را نخوانند و آن کار معطل ماند. و نظیر این مولانای بزرگ، قدس الله سره العزیز، فرموده است که: آن عالم بمانند دریاییست و این عالم مثال کف و خدای عزوجل خواست که کف را معمور دارد، قومی را پشت بدریا کرد برای عمارت کفک. اگر ایشان باین مشغول نشوند خلق یکدیگر را فنا کنند و از آن خرابی کفک لازم آید.

پس خیمه ایست که زده اند برای شاه و قومی را در عمارت این خیمه مشغول گردانیده، و یکی می گوید که اگر من طناب نساختمی خیمه چون راست آمدی، و آن دیگر می گوید که اگر من میخ نسازم طناب را کجا بندند. همه کس دانند که این همه، بندگان شاهند که در خیمه خواهد نشستن و تفرج و معشوق خواهد کردن. پس اگر جولاهه (پارچه باف) ترک جولاهی کند برای طلب وزیری، همه عالم برهنه و عور بمانند، پس او را در آن شیوه ذوقی بخشیدند که خرسند شده است.

پس آن قوم را برای نظام عالم کفک آفریدند و عالم را برای نظام آن. ولی خنک آن را که عالم را برای نظام او آفریده باشند نه او را برای نظام عالم. پس هر یکی را در آن کار خدای عز وجل خرسندی و خوشی می بخشد که اگر او صد هزار سال عمر باشد، همان کار می کند و هر روز عشق او در آن کار بیشتر می شود و وی را در آن پیشه دقیقها میزاید و لذتها و خوشیها از آن می گیرد که:

وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ (موجودی نیست در عالم جز آنکه ذکرش تسبیح و ستایش حضرت اوست - اسراء -44). طناب کن را تسبیحی دیگر و درودگر را که عمود های خیمه را میسازد تسبیح دیگر و میخ ساز را تسبیح دیگر و جامه باف که جامۀ خیمه می بافد تسبیحی دیگر [و اولیا که در خیمه نشسته اند و تفرج و عیش و عشرت می کنند تسبیحی دیگر].

شرح

وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ: بخشی از آیۀ 44 سورۀ اسراء که کل آیه بدین مضمون است:  

            هفت آسمان و زمین و هرچه در آنهاست همه به ستایش و تنزیه خدا مشغولند،

          وموجودی نیست در عالم جز آنکه ذکرش تسبیح و ستایش حضرت اوست.

          ولیکن شما تسبیح آنها را فهم نمی کنید همانا او بسیار بردبار و آمرزنده است.

این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است: 

                                      جملۀ ذرات عالم در نهان       با تو میگویند روزان و شبان

                            ما سمیعیم و، بصیریم و هُوشیم       با شما نامحرمان ما خامشیم

                             چون شما سوی جمادی میروید       محرم جان جمادان، چون شوید ؟

                                 از جمادی در جهان جان روید       غُلغُل ِ اجزای عالم بشنوید

                               فاش تسبیح جمادات آیدت        وسوسۀ تأویلها برُبایدت

                                     چون ندارد جان تو قندیلها       بهر بینش كرده ای تأویلها

                                    دعوی دیدن، خیال عار بود       بلکه مر بیننده را دیوار بود

                          كه غرض، تسبیح ظاهر، كی بود؟       دعوی دیدن خیال و غی بود          

- آن عالم بمانند دریاییست و این عالم مثال کف ...: این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است:

                                  چند بینی گردش ِ دولاب را       سر برون كن، هم ببین میرآب را

                        تو همی گوئی كه: می بینم، ولیك       دیدِ آن را بس علامتهاست نیك

                            گردش ِ كف را چو دیدی مختصر       حیرتت باید، به دریا در نگر

                              آنكه كف را دید، سِر گویان بود       وانكه دریا دید، او حیران بود

                                    آنكه كف را دید، نیتها كند       وانكه دریا دید، دل دریا كند

                             آنكه كف را دید، باشد در شمار       وانكه دریا دید، شد بی اختیار

                               آنكه كف را دید، در گردش بود      وانكه دریا دید، او بی غش بود

                                آنکه کف را دید، پیکارش کند       وانکه دریا دید، بر دارش کند

                             آنکه کف را دید، گردد مستِ او       وانکه دریا دید، باشد غرق ِ هو

                                آنکه کف را دید، آید در سخن      وانکه دریا دید، شد بی ما و من

                                 آنکه کف را دید، پالوده شود       وانکه دریا دید، آسوده شود

- طناب کن را تسبیحی دیگر ...: این تمثیل در مثنوی نیز آمده است:

                        چون مسبّح كرده ای هر چیز را       ذات بی تمییز و با تمییز را

                                هر یكی تسبیح بر نوع دگر       گوید و از حال آن این بیخبر

                                 آدمی منكر ز تسبیح جماد       وآن جماد اندر عبادت اوستاد

                              بلكه هفتاد و دو ملت هر یكی       بیخبر از یكدگر و اندر شكی

                              چون دو ناطق را ز حال همدگر       نیست آگه، چون بود دیوار و در؟

                           چون من از تسبیح ِ ناطق غافلم       چون بداند سبحۀ صامت دلم ؟

                        هست سنی را یكی تسبیح خاص       هست جبری را ضد آن در مناص

                                سنی از تسبیح جبری بیخبر       جبری از تسبیح سنی بی اثر

                این همی گوید: كه آن ضالست و گم       بی خبر از حال او وز امر قم

                        وآن همی گوید: كه این را چه خبر؟      جنگشان افكند یزدان از قدر

                                    گوهر هر یك هویدا میكند       جنس از ناجنس پیدا میكند

سبحه (تسبیح) - مناص (گریختن، دور شدن از چیزی)

 

-         فاش تسبیح جمادات آیدت     وسوسۀ تأویلها برُبایدت

این بیت اشاره ایست به آیۀ 44 سورۀ اسراء که مضمون آن در فوق آمده است.

 

- چون مسبّح كرده ای هر چیز را       ذات بی تمییز و با تمییز را

        هر یكی تسبیح بر نوع دگر        گوید و از حال آن این بیخبر

         آدمی منكر ز تسبیح جماد        وآن جماد اندر عبادت اوستاد

این ابیات نیزاشاره ایست به آیۀ 44 سورۀ اسراء که مضمون آن در فوق آمده است.

 

- این همی گوید: كه آن ضالست و گم          بی خبر از حال او وز امر قم

این بیت اشاره ایست به آیۀ 2 سورۀ مدثر بدین مضمون:

          برخیز و به اندرز و پند، خلق را خدا ترس گردان.