96- در بیان استغنا ی خداوند  (نقدی بر رباعی شریف پای سوخته)

شریف پای سوخته گوید:

              آن منعم قدس کز جهان مستغنی است       جان همه اوست، او ز جان مستغنی است.

                    هر چیز که وهم تو بر آن گشت محیط       او قبلۀ آن است و از آن مستغنی است.

این سخن سخت رسواست: نه مدح شاه است، نه مدح خود. ای مردک! آخر تورا از این چه ذوق باشد که او از تو مستغنی است؟ این خطاب دوستان نیست، این خطاب دشمنانست که دشمن خود گوید که من از تو فارغم و مستغنی. اکنون این مسلمان عاشق گرم رو را بین، که در حالت ذوق از معشوق اورا این خطابست: که از او مستغنی است. مثال این باشد که تونیی (کارگر گرمخانه حمام) در تون نشسته باشد و می گوید که: سلطان از من که تونی ام مستغنی است و فارغ، و ازهمه تونیان فارغ است. این تونی  مردک را [ این تونی را مردک، ازین] چه ذوق باشد که پادشاه از اوفارغ باشد!

آری، سخن این است که تونی گوید: من بر بام تون بودم، سلطان گذشت؛ وی را سلام کردم، در من نظر بسیار کرد و از من گذشت و هنوز در من نظر می کرد. این سخنی باشد ذوق دهنده آن تونی را. الا اینکه پادشاه از تونیان فارغ است، این چه مدح باشد پادشاه را و چه ذوق میدهد تونی را؟

(( هرچیز که وهم تو گشت بر آن محیط)) ای مردک! خود در وهم تو چه خواهد گذشتن جز بنگی؟ مردمان از وهم و خیال تو مستغنی اند و اگر هم از وهم تو بایشان حکایت می کنی ملول می شوند و میگریزند. چه باشد وهم؟ که خدا از آن مستغنی نباشد. خود آیت استغنا برای کافران آمده است. حاشا که این خطاب به مؤمنان باشد. ای مردک! استغنای او ثابت است، الا اگر تو را حالی باشد که چیزی ارزد، از تو مستغنی نباشد به قدر عزت تو.

شرح (استاد قمشه ای)

آن منعم قدس ...: مولانا پیام آور عشق و پیوند است و همه جا سخن از وصال می گوید و از هرچه بوی فراق آید گریزان است:

           نیست در عالم ز هجران تلختر؛        

           هر چه خواهی کن ولیکن آن مکن.         (دیوان شمس)

                                    تا توانی پا منه اندر فراق؛      ابغض الاشیاء عندی الطلاق.

                                    تو برای وصل کردن آمدی؛      نی برای فصل کردن آمدی       

                                                                                               (مثنوی)

از این رو هر سخن که در آن نشان دوری و بیگانگی باشد نزد مولانا نفس سرد خزانی است که باید تن و جان را از آن بپوشانید و هر سخن که از آن بوی دوستی و آشنائی می آید، هر چند سخن آن شبان دلسوخته ساده و بی پیرایه باشد و کفرآمیز نماید، نفس مسیحای بهاری است که باید دل و جان در پیش آن عریان ساخت:

                               در بهاران جامه از تن بر کنید؛      تن برهنه جانب گلشن روید

اکنون رباعی شریف پای سوخته همه بوی بیگانگی می دهد. زیرا، با تأکید در اسماء جلال و تنزیه، اتصال خلق را با پروردگارشان قطع کرده و ندانسته است که حق در عین دوری نزدیک است و در عین استغنا مشتاق و در کمال عظمت با حقیرترین موجودات در پیوسته و

                             اتصالی بی تکلیف و بی قیاس      هست رب الناس را با جان ناس.   

                                                                                                           (مثنوی)

استغنای حق از عالمیان – که در قرآن مکرر آمده است – در مقام قهر و ملامت و دور کردن بیگانگان و بیخبران است؛ چنانکه سعدی اشاره کرده است:

                   تا نه هر بی خبری وصف جمالت گوید،      سنگ تعظیم تو در راه بیان اندازم.

مضمون حطاب قرآن با دنیا طلبان چنین است که: اگر شما را به عالم کمال و بهشت وصال دعوت کردیم و عذر آورید، خداوند را به شما نیازی نیست و او از کفر و ایمان شما فارغ است (ابراهیم – 8). اما حطاب با دوستان این است که:

          خدا ایشان را دوست می دارد

          و ایشان خدا را دوست می دارند                         (مائده – 54)

          بهر کجا رو کنید آنجا چهره خداست                      (بقره – 115)

          بگو اگر خدا را دوست می دارید، به دنبال من بیایید

          تا خدا شما را دوست بدارد                                (آل عمران – 31)

          [ای رسول گرامی] اگر بندگان من

          مرا از تو جویا شدند،

          بگو من به ایشان بسیار نزدیکم

          وهر که مرا بخواند اورا پاسخ می دهم.                 (بقره – 186)

                              قل تعالوا، قل تعالوا گفت حق؛     ما به جذبه حق تعالی می رویم.

انتقاد مولانا از شریف پای سوخته، که اقرب احتمال از معاصران وی بوده است، نمونه ای از نقد ادبی بر مبنای تحلیل معنوی است