94- طالب عشق

این بار شما از سخن شمس الدین ذوق بیشتر خواهید یافتن زیرا که بادبان کشتی وجود مرد اعتقاد است. چون بادبان باشد، باد وی را بجای عظیم برد و چون بادبان نباشد، سخن باد باشد. خوش است عاشق و معشوق میان ایشان بی تکلفی محض. این همه تکلفها برای غیر است، هر چیز که غیر عشق است برو حرامست. این سخن را تقریر دادمی عظیم، ولیکن بیگه است و بسیار می باید کوشیدن و جویها کندن تا بحوض دل برسد، الا قوم ملولند یا گوینده ملولست و بهانه می آورد، و اگر نه آن گوینده که قوم را از ملالت نبرد، دو پول نیرزد.

هیچ کس را عاشق [هیچ کس، عاشق را] دلیل نتواند گفتن بر خوبی معشوق و هیچ نتواند در دل عاشق دلیل نشاندن که دالّ باشد بر بغض معشوق. پس معلوم شد که اینجا دلیل کار ندارد، اینجا طالب عشق می باید بودن. اکنون اگر در بیت مبالغه کنیم، در حق عاشق آن مبالغه نباشد و نیز می بینیم که مرید معنی خودرا بذل کرد برای صورت شیخ که: ای نقش تو از هزار معنی خوشتر؛ زیرا هر مریدی که بر شیخ آید اول از سر معنی بر می خیزد و محتاج شیح می شود.

بهاء الدین سؤال کرد: که برای صورت شیخ، از معنی خود بر نمی خیزد، بلکه از معنی خود بر می خیزد برای معنی شیخ.

فرمود: نشاید که چنین باشد [که] اگر چنین باشد پس هر دو شیخ باشند.

شرح

- پس معلوم شد که اینجا دلیل کار ندارد: آن کس که عشق را از دید گاه منفعت خود می نگرد، قادر به درک عشق حقیقی نیست و از عاشق به عنوان "مجنون" یاد می کند:   

                                علت عاشق ز علتها جداست       عشق اصطرلاب اسرار خداست

                  عاشقی گر زین سر و، گر زان سر است       عاقبت ما را بدان شه رهبر است

                          هر چه گویم عشق را شرح و بیان       چون به عشق آیم خجل گردم از آن

                           گر چه تفسیر زبان روشنگر است       لیك عشق بی زبان روشنتر است

                          چون قلم اندر نوشتن می شتافت       چون به عشق آمد، قلم بر خود شكافت

                       چون سخن در وصف این حالت رسید       هم قلم بشکست و هم کاغذ درید

                      عقل در شرحش چو خر در گِل بخفت       شرح عشق و عاشقی هم عشق گفت

                                           آفتاب آمد دلیل آفتاب       گر دلیلت باید، از وی رو متاب        

                                                                                                                     (مثنوی)

- اینجا طالب عشق می باید بودن ...: برای درک عشق باید معشوق را از چشم عاشق نگاه کرد که این نوع دیدن جز با عاشق شدن امکان پذیر نمی باشد:

                           گر تو خواهی كاو تو را باشد شكر       پس و را از چشم عُشاقش نگر

                              منگر از چشم خودت آن خوب را       بین به چشم طالبان مطلوب را

                    چشم خود بر بند ز آن خوش چشم، تو        عاریت كن چشم از عشاق او

                            بلك از او كن عاریت، چشم و نظر       پس ز چشم او، به روی او نگر

                                تا شوی ایمن ز سیری و ملال       گفت: كان الله له، زآن ذو الجلال

                         چشم او من باشم و دست و دلش       تا رهد از مدبریها مقبلش

                     هر چه مكروه است، چون او شد دلیل       سوی محبوبت، حبیب است و خلیل  

                                                                                                                 (مثنوی)