80- نور ایمان

نایب گفت که: پیش از این کافران بت را می پرستند و سجود می کردند. ما در این زمان همان می کنیم، این چه [که] می رویم و مغول را سجود و خدمت کنیم و خود را مسلمان می دانیم، و چندین بتان دیگر در باطن داریم، از حرص و هوا و کین و حسد و ما مطیع این جمله ایم. پس ما نیز ظاهرا و باطنا همان کار می کنیم و خویشتن راا مسلمان می دانیم.

فرمود: اما اینجا چیز دیگر هست، چون شما را این در خاطر می آید، این بدست و نا پسند. قطعا دیده دل شما چیزی بیچون و بی چگونه و عظیم دیده است که این او را زشت وقبیح می نماید. آب شور، شور کسی را نماید که او آب شیرین خورده باشد وَبِضِدِّهَا تَتَبَیَّنُ الْاَشْیَاءُ (تعریف چیزی بی ضد او ممکن نیست). پس حق تعالی در جان شما نور ایمان نهاده است که این کارها را زشت می بیند. آخر در مقابله نغزی این زشت نماید و اگر نی دیگران را چون این درد نیست، در آنچه هستند شادند، و می گویند خود کار این دارد. حق تعالی شما را آن خواهد دادن که مطلوب شماست، و همت شما آنجا که هست، شما را آن خواهد شدن که: : اَلطَّیْرُ یَطِیْرُ بِجَنَاحَیْهِ وَالْمُؤْمِنُ یَطِیْرُ بِهِمَّتِهِ.

شرح

- چندین بتان دیگر در باطن داریم ...: مولانا بت بزرگ و دشمن اصلی آدمی را نفس آدم میداند:

 

                            مادر بتها، بت نفس شماست         زآنكه آن بت مار و، این بت اژدهاست

                  آهن و سنگ است نفس و، بت شرار          آن شرار از آب میگیرد قرار

                   سنگ و آهن زآب، كی ساكن شود؟          آدمی با این دو، كی ایمن بود؟

                           سنگ و آهن در درون دارند نار          آب را، بر نارشان نبود گذار

                          زآب، چون نار برون کشته شود          در درون سنگ و آهن، کی رود؟

                      آهن و سنگ است، اصل نار و دود          فرع هر دو، کفر ِ ترسا و جهود

                           بت، سیاه آبست در كوزه نهان         نفس، مر آب سیه را، چشمه دان

                        آن بت منحوت، چون سیل سیاه          نفس بتگر، چشمه ای بر شاهراه

                               بت درون کوزه چون آب گذر          نفس شومت چشمۀ آن، ای مصر

                      صد سبو را بشكند، یك پاره سنگ          و آب چشمه میرهاند بی درنگ

                            آب خم و کوزه گر، فانی شود          آب چشمه تازه و، باقی بود

                  بت شكستن سهل باشد، نیك سهل         سهل دیدن نفس را، جهل است، جهل

                     صورت نفس ار بجوئی، ای پسر          قصۀ دوزخ بخوان، با هفت در

                      هر نفس مكری و، در هر مكر از آن         غرقه صد فرعون، با فرعونیان

                       در خدای موسی و، موسی گریز          آب ایمان را ز فرعونی مریز

                            دست را اندر احد و احمد بزن          ای برادر، واره از بوجهل ِ تن       

                                                                                                                   (مثنوی)

 

- وَ بِضِدِ هَا تَـتَبَیَنُ اَلَاشیَاء: شناخت بسیاری از پدیده ها در این عالم مستلزم شناخت ضد آن است و به اعتقاد مولانا چون ذات باریتعالی ضد ندارد شناخت آن برای ما غیر ممکن است:

 

                       این كسی داند كه روزی زنده بود          از كفِ این جان ِ جان  جامی ربود

                       وآنكه چشم او ندیدست آن رخان          پیش او جان است این تفِ دخان

                               چون ندید او عمَر عبد العزیز         پیش او عادل بود حَجاج نیز

                          چون ندید او مار موسی را ثبات         در حبال السحر پندارد حیات

                          مرغ، كاو ناخورده است آب زلال         اندر آب شور دارد پرّ و بال

                 جز به ضد، ضد را همی نتوان شناخت         چون ببیند زخم، بشناسد نواخت

                                                                                                                   (مثنوی)

تف (حرارت) – دخان (دود آتش)

 

- الطَیرُ یَطیُر بِجَنَاحَیهِ و المُومِن یَطیُر بهِمتِهِ: مولانا این جمله را در مثنوی اینگونه معنی نموده است:

 

                                   مرغ با پر مى‏پرد تا آشيان         پر مردم همت است اى مردمان‏

                        عاشقى كالوده شد در خير و شر         خير و شر منگر تو در همت نگر

                                                      باز اگر باشد سپيد و بى‏نظير         چون كه صيدش موش باشد شد حقير

                                                    ور بود جغدى و ميل او به شاه          او سر باز است منگر در كلاه‏

                                                      آدمى بر قد يك طشت خمير          بر فزود از آسمان و از اثير

                                                 هيچ كَرَّمْنا شنيد اين آسمان          كه شنيد اين آدمى پر غمان

 

-  صورت نفس ار بجوئی، ای پسر         قصۀ دوزخ بخوان، با هفت در

این بیت اشاره ایست به آیۀ 44 سورۀ حجر بدین مضمون:

          که آن دوزخ را هفت در است

          و هر دری برای ورود دسته ای از گمراهان معین گردیده است.  

- هيچ كَرَّمْنا شنيد اين آسمان           كه شنيد اين آدمى پر غمان

این بیت اشاره ایست به آیۀ 70 سورۀ اسراء بدین مضمون:

          و ما فرزندان آدم را بسیار گرامی داشتیم

          و آنها را به مَرکب برّ و بحر سوار کردیم

          و از هر غذای لذیذ وپاکیزه آنها را روزی دادیم

          و بر بسیاری از مخلوقات خود برتری و فضیلت کامل بخشیدیم.