79- در مقام صاحب دل

صاحب دل کل است. چون اورا دیدی، همه را دیده باشی که که اَلصَّیْدُ کُلَّهُ فِیْ جَوْفِ الفَّرَا. خلقان عالم همه اجزای وی اند، و او کل است.

                       جزو درویشند جمله نیک و بد؛         هرکه نبود او چنین درویش نیست

اکنون چون اورا دیدی که کل است، قطعا همه عالم را دیده باشی؛ و هر که را بعد از او بینی مکرر باشد. و قول ایشان در اقوال کل است: چون قول ایشان شنیدی، هرسخنی که بعد از آن شنوی مکرر باشد.

                                    فَمَنْ یَرَهُ مَنْزلٍ فَکَانَّمَا        رَآی کُلَّ اِنْسَانٍ وَکُلّ مَکَانٍ

                     ای نسخۀ نامۀ الهی که تویی،       وی آینۀ جمال شاهی که تویی،

             بیرون زتو نیست هر چه در عالم هست؛       در خود بطلب هر آنچه خواهی، که تویی. 

شرح (استاد قمشه ای)

-  صاحب دل کل است ....: دل نزد عارفان مقام ((جمع الجمع)) است که همۀ عوالم ((صغیر)) و ((کبیر)) در آن مندرج است، زیرا: بنا بر حدیث معروف قدسی، خداوند فرمود:

من در آسمان و زمین نمی گنجم،

اما در دل بندۀ با ایمان می گنجم.

شیخ محمود شبستری با اشاره به این حدیث گوید:

                              بدین خُردی که آمد حبۀ دل،       خداوند دو عالم راست منزل.

                    جهان انسان شد و انسان جهانی،       از این پاکیزه تر نبود بیانی.

مولانا متن حدیث را به نظم آورده است:

                    گفت پیغمبر که حق فرموده است:       من نگنجم هیچ در بالا و پست؛

                         در دل مؤمن بگنجم، ای عجب!       گر مرا جویی، در آن دلها طلب.

همچنین در بیان مقام دل عارف یا درویش حقیقی که همه نقوش باطل را از آیینۀ دل زدوده و لذا به تمامی نقشها آراسته شده است، گوید:

                          این جهان کوزه، دل دریای آب؛       این جهان چون کوچه، دل شهر عجاب.

                چیست اندر کوچه کاندر شهر نیست؟       چیست اندر کوزه کاندر بحر نیست؟

و سر (( کل بودن دل درویش)) آن است که درویش عاشق کل است، و بنابر اتحاد عاشق و معشوق دل او نیز کل خواهد بود – چنانکه مولانا در داستان ((طوطی و بازرگان)) در وصف دل خویش، گوید:

                 عاشق کل است و خود کل است او،       عاشق خویش است و عشق خویش جو

مقصود از ((کل)) خداست که هرکس از او چیزی طلبد، هرچند که ملک دو عالم باشد، باز کل را از کف داده و زیان کرده است:

                              از خدا غیر خدا را خواستن       ظن فزونی است، کلی کاستن.     

                                                                                                   (مثنوی)

در منطق الطیر عطار، هدهد که پیر طریقت  و عاشق سیمرغ یعنی کل است در پاسخ طاووس که بهشت را طلب می کند گوید:

                     حضرت حق راست دریایی عظیم،       قطره ای خرد است جنات نعیم.

                      چون به دریا می توانی راه یافت،       سوی یک قطره چرا باید شتافت؟

همچنین مولانا قصۀ حضرا داوود را که گویند نود ونه همسر داشت و چشم به همسر دیگری دوخته بود، به همین عشق به کل یعنی عشق صد درصد تعبیر کرده و، از قول دقوقی، در مثنوی گوید:

                 همچو داوودم، نود نعجه مراست       طمع در نعجۀ حریفم هم بجاست.

                           در میان بحر اگر بنشسته ام،       طمع در آی سبو هم بسته ام.

                 حرص اندر عشق تو فخر است و جاه       حرص اندر غیر تو ننگ و تباه.

نعجه (میش ماده)

- الصَیّد کُلُهُ فی جَوفِ الفَرا .....: ضرب المثلی معروف بدین مضمون:

تمامی شکارها در شکم گور خر است – که هرکس آن را شکار کند گویی همه شکارهای دیگر را نیز بدست آورده است. معادل فارسی این ضرب المثل مصراع دوم بیت زیر از مثنوی مولاناست:

                           نام احمد نام جمله انبیاست:      چونکه صد آمد، نودهم پیش ماست.

 - جزو درویشند ....: بیتی از یکی از غزلیات مولانا در دیوان شمس به مطلع زیر:

                عاشقان را جستجو از خویش نیست؛       در جهان جوینده جز او بیش نیست.

- فَمَنْ یَرَهُ ...:

          هرکس با او در مکانی دیدار کند

           چنان است که گویی همۀ مکانها و همۀ انسانها را دیده است

- ای نسخۀ نامۀ الهی که تویی .....: این رباعی از شیخ نجم الدین رازی است، و مقصود آن است که انسان اگر به مقام دل و باطن ذات خویش راه یابد، نسخۀ جامع آفرینش و آیینۀ تمام سلطان مصر هستی و یوسف صاحب جمال عالم است. و این همان مقام خلافت و سلطنت است که در قرآن (بقره – 30 و31) بدان اشاره شده است. مضمون این رباعی از موضوعات رایج ادب عرفانی است:

                سالها دل طلب جام جم از ما می کرد:      آنچه خود داشت زبیگانه تمنا می کرد. 

                                                                                                           (حافظ)

                     سالها از پی مقصود بجان گردیدیم؛      یار در خانه و ما گرد جهان گردیدیم!  

                                                                                                         (سعدی)

                      سبو بشکن که آبی، نی سبویی؛      زخود بگذر، که دریایی نه جویی.           

                       حذر کن از من و مایی، که مایی؛      گذر کن از تو و اویی، که اویی.

                     تو، باری، از خود اندر خود سفر کن؛     به گرد عالم اندر چند پویی؟ 

                                                                                                         (شمس مغربی)

          عارفان راشمع و شاهد نیست از بیرون خویش،

          خون انگوری نخورده باده شان از خون خویش.

          هریکی اندر جهان لیلی و مجنونی شدند؛        

          عارفان لیلی خویش دم به دم مجنون خویش           (دیوان شمس)

در دیوان منسوب به حضرت امیر (ع) قطعه شعر زیبایی است ناظر به مقام ومنزلت حقیقی انسان که مضمون آن چنین است:

          درد تو از توست و نمی بینی

          و دوای تو در توست و نمی دانی.

          آن کتاب مبین الهی که حروفش اسرار پنهان را فاش می سازد،

          ذات توست.

          آیا خودرا همین جرم صغیر و جسم حقیر پنداشته ای؟

          زنهار! چنین نیست،

          که جهان برین در بحر هستی تو مستغرق است. 

نظامی در مخزن الاسرار، همین معانی را در شأن و مرتبه انسان که از دایره حدود و تعنیات بیرون است و کالای دو عالم نقد بازار اوست به تمام و کمال بیان داشته:

                                  زان ازلی نور که پرورده اند         در تو زیادت نطری کرده اند.                     

                         نقد غریبی و جهان شهر توست؛         نقد جهان یک به یک از بهر توست.

                           ملک بدین کار کیایی تو راست،         سینه کن، این سینه گشایی توراست.

                                آینه دار از پی آن شد سحر         تا تو رخ خویش بینی مگر.

(+) - همچو داوودم، نود نعجه مراست      طمع در نعجۀ حریفم هم بجاست

این بیت اشاره ایست به آیۀ 23 سورۀ ص بدین مضمون:

          این برادر من نود و نه رأس میش دارد و من یک میش،  

          این یک را هم گفته به من واگذار و با من به قهر و غلبه خطاب کرده.