77- خوف و رجا

یکی سؤال کرد که: چون ما خیر کنیم وعمل صالح کنیم، اگر از خدا امیدوار باشیم و متوقع خیر باشیم و جزا، ما را آن زیان دارد یا نی؟

فرمود: ای والله امید باید داشتن، وایمان همین خوف و رجاست. یکی مرا پرسید که: رجا خود خوش است، خوف چیست؟

گفتم: تو مرا خوفی بنما بی رجا یا رجایی بنما بی خوف، چون از هم جدا نیستند، چون می پرسی؟ مثلا یکی گندم کارید، رجا دارد البته که گندم برآید و در ضمن آن هم خایفست که مبادا مانعی و آفتی پیش آید. پس معلوم شد که رجا بی خوف نیست و هرگز نتوان تصور کردن خوف بی رجا، یا رجا بی خوف.

اکنون اگر امید وار باشد و متوقع جزا و احسان، قطعا در آن کار گرم تر و مجّدتر باشد، آن توقع پَر اوست. هرچند پَرش قوی تر پروازش بیشتر، و اگر نا امید باشد، کاهل گردد و از او دیگر خیر و بندگی نیاید، همچنانکه بیمار داروی تلخ می خورد، و ده لذت شیرین را ترک می کند. اگر اورا امید صحت نباشد این را کی تواند تحمل کردن؟ 

شرح

- اکنون اگر امید وار باشد ...: این تمثیل در مثنوی نیز آمده است:

                       داعی هر پیشه اومید است و بوك          گر چه گردنشان ز كوشش شد چو دوك

                             بامدادان چون سوی دكان رود          بر امید و بوك روزی میدود

                          بو كه روزی نبودت، چون میروی؟         خوف حرمان هست، تو چونی قوی ؟

                           خوف حرمان ازل، در كسب لوت         چون نكردت سست اندر جستجوت؟

                  گوئی: ار چه خوفِ حرمان هست پیش         هست اندر كاهلی این خوف بیش

                          هست در كوشش امیدم بیشتر          دارم اندر كاهلی افزون خطر

   بوک (اظهار تمنا) – لوت (غذا)              

مولانا در جایی دیگر در مثنوی خوف و رجا را حجابی می داند که با رفع آن خوف و رجایی باقی نمی ماند:

                    حق همی خواهد كه هر میر و اسیر          با رجا و خوف باشند و حذیر

                                 این رجا و خوف در پرده بود          تا پس این پرده، پرورده شود

                        چون دریدی پرده، كو خوف و رجا؟          غیب را شد كرّ و فرّی بر ملا

حذیر (ترساننده)