76- صورت عمل و معنی عامل

مرا امیر پروانه گفت: اصل عملست.

گفتم: کو اهل عمل و طالب عمل ؟ تا به ایشان عمل نماییم. حالی تو طالب گفتی، گوش نهاده تا چیزی بشنوی و اگر نگوییم ملول شوی. طالب عمل شو تا بنماییم. ما در عالم مردی می طلبیم که بوی عمل نماییم. چون مشتری عمل نمی یابیم، مشتری گفت می یابیم. به گفت مشغولیم و تو عمل را چه دانی؟ چون عامل نیستی. به عمل، عمل را توان دانستن، و به علم، علم را توان فهم کردن و بصورت، صورت را و به معنی، معنی را. چون در این ره، راه رو نیست و خالسیت اگر ما در راهیم و در عملیم، چون خواهند دیدن؟

آخر این عمل نماز و روزه نیست، و اینها صورت عملست. عمل معنیست در باطن. آخر از دور آدم تا دور مصطفی، صلی الله علیه و سلم، نماز و روزه باین صورت نبود و عمل بود. پس این صورت عمل باشد. عمل معنیست در آدمی همچنانکه می گویی دارو عمل کرد، و آنجا صورت عمل نیست الا معنیست درو. چنانکه گویند آن مرد در فلان شهر عامل است، چیزی بصورت نمی بینند. کارها که باو تعلق دارد، اورا بواسطه آن عامل می گویند. پس عمل این نیست که خلق فهم کرده اند. ایشان می پندارند  که عمل این ظاهر است اگر منافق آن صورت عمل را بجای آرد، هیچ اورا سود دارد؟ چون درو معنی صدق و ایمان نیست.

اصل چیزها همه گفتست و قول. تو از گفت و قول خبر نداری، آن را خوار می بینی. گفت میوه درخت عمل است که قول از عمل می زاید. حق تعالی عالم را بقول آفرید که گفت: كُنْ فَيَكُونُ (موجود باش، و بلافاصله موجود خواهد شد - یس – 82)، و ایمان در دلست، اگر به قول نگویی سود ندارد، و نماز را که فعل است اگر قرآن نخوانی درست نباشد، و درین زمان که می گویی قول معتبر نیست، نفی این تقریر می کنی باز به قول. چون قول معتبر نیست؟ چون شنویم از تو که قول معتبر نیست؟ آخر این را به قول می گویی.

شرح

- آخر این عمل نماز و روزه نیست، و اینها صورت عملست: این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است:

                               یك نشانی آن كه می گیرم و را        آن كه طاعت دارد از صوم و دعا

                                       از نماز و از زكات و غیر آن        لیك یك ذره ندارد ذوق جان

                                    میكند طاعات و افعال سنی        لیك یك ذره ندارد چاشنی

                             طاعتش نغزست و معنی نغز نی        جوزها بسیار و در وی مغز نی

                                      ذوق باید تا دهد طاعات بَر        مغز باید تا دهد دانه شجر

                                   دانۀ بی مغز كی گردد نهال؟        صورت بی جان نباشد جز خیال

صوم (روزه داشتن)

- كُنْ فَيَكُونُ ......:  بخشی از آیه 82 سورۀ یس که کامل آن بدین مضمون است:     

          فرمان نافذ خدا چون ارادۀ خلقت چیزی کند

          به محض اینکه گوید موجود باش بلافاصله موجود خواهد شد