72- مناظرۀ مجنون با اهل صورت

فرمود که هر که محبوب است خوب است، ولاینعکس: لازم نیست که هر که خوب باشد محبوب باشد، خوبی جزو محبوبی است و محبوبی اصل است. چون محبوبی باشد، البته خوبی باشد. جزو چیزی از کلش جدا نباشد و ملازم کل باشد.

در زمان مجنون خوبان بودند از لیلی خوبتر، اما محبوب مجنون نبودند. مجنون را می گفتند که از لیلی خوبترانند؛ بر تو بیاریم. او می گفت که آخر من لیلی را به صورت دوست نمی دارم، و لیلی صورت نیست. لیلی به دست من همچون جامی است. من از آن جام شراب می نوشم. پس من عاشق شرابم که از او می نوشم، و شما را نظر بر قدح است، از شراب آگاه نیستید. اگر مرا قدح زرین بود مرصع به جوهر و درو سرکه باشد یا غیر شراب چیز دیگری باشد، مرا آن به چه کار آید؟ کدوی کهنه شکسته که درو شراب باشد به نزد من به از آن قدح و از صد چنان قدح. این را عشقی و شوقی باید تا شراب را از قدح بشناسد. همچنانکه آن گرسنه ده روز چیزی نخورده است، و سیری به روز پنج بار خورده است. هردو در نان نطر می کنند. آن سیر صورت نان می بیند . گرسنه صورت جان می بیند. زیرا این نان همچون قدحست و لذت آن همچون شرابست در وی، و آن شراب جز بنظر اشتها و شوق نتوان دیدن. اکنون اشتها و شوق حاصل کن تا صورت بین نباشی و در کون و مکان همه معشوق بینی. صورت این خلقان همچون جامهاست و این علمها و هنرها و دانشها، نقشهای جامست. نمی بینی که چون جام شکسته می شود آن نقشها نمی ماند. پس کار آن شراب داردکه در جام قالبهاست و آنکس که شراب را می نوشد ومی بیند، که الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ (اعمال صالح که تا قیامت باقی است- کهف – 46) 

شرح (استاد قمشه ای)

-  ولاینعکس .......: عکس آن درست نیست. در اصطلاح اهل منطق، نسبت بین خوبی و محبوبی عام و خاص مطلق است، مانند گرد و گردو.

مقصود مولانا این است که اگر لطیفه عشق به ((خوبی)) تعلق گیرد آن را محبوب می کند. از این جهت، عارفان ((کرشمه حسن)) را با ((کرشمه معشوقی)) فرق می نهند و از کرشمۀ معشوقی اغلب به (( آن)) یا ((ملاحت)) تعبیر می کنند:

                      حسنت به اتفاق ملاحت جهان گرفت        آری به اتفاق جهان می توان گرفت.

                                                                                                              (حافظ)

                          اینکه می گویند آن خوشتر زحسن       یار ما این دارد و آن نیز هم.          

                                                                                                              (حافظ)

و آنچه مجنون به ملامتگران گفت

                            تو مو می بینی و من پیچش مو،       تو ابرو، من اشارتهای ابرو.

                   تو لب می بینی و دندان  که چون است       دل مجنون زشکر خنده خون است،

نیز همین سخن است.

- در زمان مجنون خوبان بودند .....: در مثنوی نیز همین حکایت با لطایف بیشتری آمده است:

                               ابلهان گفتند مجنون را ز جهل:       حسن لیلی نیست چندان، هست سهل.

                                   بهتر از وی صد هزاران دلربا       هست همچون ماه در شهر، ای کیا

                                   نازنین تر زو هزاران حوروش       هست؛ بگزین زین همه یک یار خوش.

                                  وارهان خودرا و ما را نیز هم        از چنین سودای زشت متهم.

                      گفت: صورت کوزه است و حسن می       می خدایم دهد از ظرف وی.

                            مر شما را سرکه داد از کوزه اش       تا نباشد عشق او تان گوش کش.

                           صورت یوسف چو جامی کرد خوب       زان پدر می خورد صد بادۀ طروب

                                   باز اخوان را از آن زهراب بود       کاندر ایشان زهر کینه می فزود.

                                     باز از وی مر زلیخا راشکر؛       می کشید از عشق افیون دگر.

                               گونه گونه شربت و کوزه یکی،       تا نماند در می عشقت شکی.

- شما را نظر بر قدح است .....: شعر را نیز به جام شراب تشبیه کرده اند، که جام لفظ است و شراب معنا. بعضی خمار و مشتاق شرابند، و بعضی دیگر را نظر بر قدح است. صائب، با همین استعاره، در بیت زیبایی، غلبۀ ((تعلق به لفظ)) را بر ((عشق به معنا)) در سبک هندی، بیان کرده است:

             خون است است زسنگینی لفظم دل معنی؛      از باده بود شیشۀ ما هوشرباتر.

(+)-  الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ..: بخشی از آیه 46 سورۀ کهف که کامل آن بدین مضمون است:      

           مال و فرزندان زیب و زینت حیات دنیاست

           و [ لیکن] اعمال صالح که تا قیامت باقی است

           نزد پروردگار بسی بهتر و عاقبت آن نیکوتر است.

           و همچنین بخشی از آیه 76 سورۀ مریم، بدین مضمون:

           و خدا هدایت یافتگان را بر هدایت می افزاید

           و اعمال صالحی که اجرش نعمت ابدی است     

          نزد پروردگار تو بهتر [ از مال و جاه فانی دنیا] است؛

           هم از جهت ثواب الهی و هم از جهت حسن عاقبت اخروی.