69- یاد آمدن از الست بربکم

 احوال انبیا و اولیا و خلایق و نیک وبد علی قدرمراتبهم و جوهر هم مثال آنستکه غلامان را از کافرستان بولایت مسلمانی می آورند و می فروشند. بعضی را پنج ساله می آورند و بعضی را ده ساله  و بعضی را پانزده ساله. آنرا که طفل آورده باشند چون سالهای بسیار میان مسلمانان پرورده شود و پیر شود. احوال آن ولایت را کلی فراموش کند، و هیچ آز آنش اثری یاد نباشد، و چون پارۀ بزرگتر باشد اندکیش یاد آید، و چون قوی بزرگتر باشد بیشترش یاد باشد.

همچنین ارواح در آن عالم در حضرت حق بودند که: أَلَسْتَ بِرَبِّكُمْ قَالُواْ بَلَى ( که من پروردگار شما نیستم؟ همه گفتند بلی - اعراف – 172)، و غذا و قوت ایشان کلام حق بود، بی حرف و بی صوت. چون بعضی را به طفلی آوردند چون آن کلام را بشنود، از آن احوال یاد نیاید و خودرا از آن کلام بیگانه ببیند، و آن فریق محجوبانند که در کفر و ضلالت بکلی فرو رفته اند، و بعضی را پارۀ یاد می آید و جوش و هوای آن طرف دریشان سر می کند، و آن مؤمنانند، و بعضی چون آن کلام می شنوند، آن حالت در نطر ایشان چنانکه در قدیم بود پدید می آید و حجابها بکلی برداشته می شود، و در آن وصل می پیوندند و آن انبیا و اولیا اند.

شرح

أَلَسْتَ بِرَبِّكُمْ :بخشی از آیۀ 172 سورۀ اعراف بدین مضمون:

           [ای رسول ما، به یاد آر]

           هنگامی که خدای تو از پشت فرزندان آدم ذرّیّه آنها را برگرفت،

           و آنها را بر خود گواه ساخت که من پروردگار شما نیستم؟

           همه گفتند بلی ما به خدایی تو گواه دهیم.

           که دیگر در روز قیامت نگویند ما از این واقعه غافل بودیم.

مولانا کردار آدمی در این عالم را امتحان و آزمایشی بر صداقت ((بلی)) روز اولین می داند: 

                                ما در این دهلیز ِ قاضی ِ قضا         بهر دعوی  َالستیم و بَلی

                       چون "بَلی"  گفتیم، آن را ز امتحان         قول و فعل ما شهود است و بیان

                              از چه در دهلیز قاضی تن زدیم ؟        نی كه ما بهر گواهی آمدیم ؟

                                 چند در دهلیز قاضی، ای گواه        حبس باشی؟ دِه شهادت از پگاه

                           ز آن بخواندندت بدین جا، تا كه تو         آن گواهی بدهی و، ناری عتو

                              از لجاج ِ خویشتن بنشسته ای         اندر این تنگی، لب و كف بسته ای

                            تا بندهی این گواهی، ای شهید        تو از این دهلیز كی خواهی رهید؟

                               یك زمان كار است، بگزار و بتاز        كار ِ كوته را مكن بر خود دراز

                      خواه در صد سال و، خواهی یك زمان        این امانت، وا  گذار و، وا  رهان

                                                                                                                   (مثنوی)

 

- و جوش و هوای آن طرف دریشان سر می کند ...: مولانا درد جدائی از عالم دیگر وشوق وصال را در مثنوی اینگونه بیان می کند:

                              بشنو از نی، چون حكایت میكند         واز جدائی ها شكایت میكند

                                     کز نیستان تا مرا ببریده اند         از نفیرم مرد و زن نالیده اند

                         سینه خواهم شرحه شرحه از فراق         تا بگویم شرح درد اشتیاق

                      هر كسی كاو دور ماند از اصل ِ خویش         باز جوید روزگار وصل ِ خویش

                                من به هر جمعیتی نالان شدم         جفت بَد حالان و خوش حالان شدم

                            هر كسی از ظنّ خود، شد یار من         از درون من نَجَست اسرار من

                                  سِرّ من از نالۀ من دور نیست        لیك چشم و گوش را آن نور نیست

                    تن ز جان و، جان ز تن مستور نیست         لیك كس را دیدِ جان دستور نیست

                     آتش است این بانگِ نای و، نیست، باد         هر كه این آتش ندارد، نیست باد

                              آتش عشق است كاندر نی فتاد        جوشش عشق است كاندر می   فتاد

                                   نی حریف هر كه از یاری بُرید        پرده هایش پرده های ما درید

                          همچو نی زهری و تریاقی كه دید ؟        همچو نی دمساز و مشتاقی كه دید ؟

                                   نی حدیث راهِ پُر خون میكند         قصه های عشق ِ مجنون میكند

                                  دو دهان داریم گویا همچو نی        یک دهان پنهانست در لبهای وی

                                یکدهان نالان شده سوی شما        های و هوئی در فکنده در سما

                             لیک داند، هر که او را منظر است        کاین دهان این سری هم، زآن سَر است 

-      ما در این دهلیز ِ قاضی ِ قضا             بهر دعوی  َالستیم و بَلی

چون "بَلی"  گفتیم، آن را ز امتحان            قول و فعل ما شهود است و بیان

دو بیت فوق اشاره ایست به آیۀ 172 سورۀ اعراف که مضمون آن در بالا آمده است.


- تن ز جان و، جان ز تن مستور نیست       لیك كس را دیدِ جان دستور نیست

این بیت اشاره ایست به آیۀ 85 سورۀ اسراء بدین مضمون:

          و [ای رسول ما] تو را از حقیقت روح می پرسند،

         جواب ده که روح از عالم امر خداست

         و آنچه از علم به شما دادند بسیار اندک است.