68- اسباب پردۀ بیش نیست، تا مسبب را نبینند

یکی سؤال کرد که: معنی التحیّات چیست و صلوات و طیّبات؟

فرمود: این پرستش ها و خدمتها و بندگی ها و مراعاتها از ما نیاید و بدانمان فراغت نباشد. پس حقیقت شد که طیبات وصلوات و تحیّات لله راست، از آن ما نیست همه از آن اوست و ملک اوست. همچنانکه در فصل بهار خلقان رزاعت کنند و به صحرا بیرون آیند و سفر ها کنند و عمارت ها کنند. این همه بخشش و عطای بهار است، و اگرنه ایشان همه چنانکه بودند، محبوس خانه ها و غار ها بودندی. پس به حقیقت این زراعت و این تفرج و تنعم، همه از آن بهارست، و ولی نعمت اوست. و مردم را نظر به اسبابست و کارهارا از آن اسباب می دانند، اما پیش اولیا کشف شده است که اسباب پردۀ بیش نیست تا مسبب را نبینند و ندانند، همچنانکه کسی از پس پرده سخن می گوید، پندارند که پرده سخن می گوید، و ندانند که پرده بر کار نیست و حجابست. چون او از پرده بیرون آید، معلوم شود که پرده بهانه بوده.

اولیای حق بیرون اسباب کارها دیدند که گذارده شده و بر آمد. همچنانکه از کوه شتر بیرون آمد و عصای موسی ثعبان شد، و از سنگ خارا دوازده چشمه روان شد، و همچنانکه مصطفی (صلوات الله علیه) ماه را بی آلت به اشارت بشکافت، و همچنانکه آدم (علیه السلام) بی مادر و پدر در وجود آمد، عیسی علیه السلام بی پدر، و برای ابراهیم علیه السلام از نار، گل و گلزار رست، الی مالانهایه. پس چون این را دیدند و دانستند که اسباب بهانه است، کارساز دگرست، اسباب چز روپوشی نیست تا عوام بدان مشغول شوند.

زکریا (علیه السلام) را حق تعالی وعده کرد که ترا فرزند خواهم دادن. او فریاد کرد که من پیرم و زن پیر، و آلت شهوت ضعیف شده است و زن بحالتی رسیده است که امکان بچه و حمل نیست. یا رب! از چنین زن فرزند چون شود؟

 قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلاَمٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ (زکریا عرض کرد، پروردگارا چگونه مرا پسری تواند بود،در حالتی که مرا سن پیری فرا رسیده و اهل [همسر] من نیز عجوزی نازا باشد - آل عمران – 40)- جواب آمد که: هان ای زکریا! سر رشته را گم کردی، صد هزار بار به تو بنمودم کارها بیرون اسباب، آن را فراموش کردی، نمی دانی که اسباب بهانه اند، من قادرم که درین لحطه در پیش نطر تو صد هزار فرزند از تو پیدا کنم، بی زن و بی حمل، بلکه اگر اشارت کنم در عالم خلقی پیدا شود تمام، و بالغ و دانا. نه من ترا بی مادر و پدر در عالم ارواح هست کردم، و از من بر تو لطفها و عنایتها سابق بود، پیش از اینکه درین وجود آیی، آنرا چرا فراموش می کنی.

شرح

- یکی سؤال کرد که: معنی التحیّات چیست و صلوات و طیّبات؟: مولانا این پرسش را در مثنوی اینگونه پاسخ داده است:

                                    در تحیات و سلام الصالحین          مدح جملۀ انبیا آمد عجین

                                    مدحها شد جملگی آمیخته          كوزه ها در یك لگن در ریخته

                       زآنكه خود ممدوح جز یك بیش نیست          كیشها زین روی، جز یك كیش نیست

                             دان كه هر مدحی به نور حق رود          بر صور و اشخاص عاریت بود

                             مدحها جز مستحق را كی كنند ؟         لیك بر پنداشت گمره میشوند

                                    همچو نوری تافته بر حائطی         حائط، آن انوار را چون رابطی

                             لاجرم چون سایه سوی اصل راند         ضال، مه گم كرد و، ز استایش بماند

                               یا ز چاهی عكس ماهی وانمود         سر به چه در كرد و آن را می ستود

                                   در حقیقت مادح ماه است او         گر چه جهل او بعكسش كرد رو

                            مدح او مه راست، نی آن عكس را         كفر شد آن، چون غلط شد ماجرا

                                كز شقاوت گشت گمره آن دلیر         مه به بالا بود، او پنداشت زیر

حائط (دیوار)

- اسباب پردۀ بیش نیست تا مسبب را نبینند ...: به نظر مولانا چون آدمی در عالم تن گرفتار شده است و بجای چشم دل عالم را با چشم سرمی نگرد تنها اسباب را می بیند و از مسبب غافل است:

                                 تشنه را دردِ سر آرد بانگ رعد          چون نداند كاو گشاید ابر سعد

                              چشم او ماندست در جوی روان          بی خبر از ذوق آب آسمان

                                مركب همت سوی اسباب راند          از مسبب لاجرم محجوب ماند

                                     آنكه بیند او مسبب را عیان         كی نهد دل بر سببهای جهان؟

                                  او مسبب یابد او در یک صباح          از نجات و از فلاح و از نجاح 

                                                                                                                        (مثنوی)

نجاح (پیروزی)

- اولیای حق بیرون اسباب ...: مولانا معجزات انبیا را که بدون اسباب واقع شده دلیل بهانه بودن اسباب میداند:

                            دوش چیزی خورده ام، ور نه تمام          دادمی در دست فهم تو زمام

                      "دوش چیزی خورده ام"، افسانه است         هر چه می آید ز پنهان خانه است

                             چشم بر اسباب، از چه دوختیم ؟         گر ز "خوش چشمان" كرشم آموختیم

                                 هست بر اسباب اسبابی دگر          در سبب منگر در آن افكن نظر

                                       انبیا در قطع اسباب آمدند         معجزات خویش بر كیوان زدند

                             بی سبب مر بحر را بشكافتند          بی زراعت چاش گندم یافتند

                                 ریگها هم آرد شد از سعیشان         پشم بز، ابریشم آمد كش كشان

                              جمله قرآن هست در قطع سبب         عزّ درویش و، هلاك بو لهب   

                                                                                                                       (مثنوی)

 

                              اینكه موسی را عصا ثعبان شده         همچو خورشیدی كفش رخشان شده

                                        صد هزاران معجزاتِ انبیا          كان نگنجد در ضمیر و عقل ِ ما

                            نیست از اسباب، تصریفِ خداست         نیستها را قابلیت از كجاست ؟   

                                                                                                                         (مثنوی)

ثعبان (مار بزرگ، اژدها)

- قَالَ رَبِّ أَنَّى ...: بخشی از آیۀ 40 سورۀ آل عمران بدین مضمون:

          زکریا عرض کرد: پروردگارا چگونه مرا پسری تواند بود، 

          در حالتی که مرا سن پیری فرا رسیده

          و اهل [همسر] من نیز عجوزی نازا باشد.

          گفت: چنین است کار خدا، هرچه بخواهد می کند

          بی آنکه به شرایط و اسباب محتاج باشد.

- بی سبب مر بحر را بشكافتند          بی زراعت چاش گندم یافتند

این بیت اشاره ایست به آیۀ 63 سوره شعراء بدین مضمون:

          پس ما به موسی وحی کردیم که عصای خود را به دریا زن؛  

          چون زد دریا شکافت و آب هر قطعۀ دریا مانند کوهی بزرگ بر روی هم قرار گرفت.