66- در نشان اعتقاد به رستاخیز و معنی جف القلم

گفت: تتاران نیز حشر را مقرند و می گویند ((یرغوی)) خواهد بودن. فرمود که: دروغ می گویند، می خواهند که خودرا با مسلمانان مشارک کنند که یعنی ما نیز می دانیم و مقریم. اشتر را گفتند که از کجا می آیی، گفت از حمام. گفتند از پاشنه ات پیداست! اکنون اگر ایشان مقر حشرند، کو علامت و نشان آن؟ این معاصی و ظلم و بدی همچون یخها و برفهاست، تو بر تو جمع گشته. چون آفتاب انابت و پشیمانی و خبر آن جهان و ترس خدای درآید، آن برفهای معاصی جمله بگدازند – همچنانکه آفتاب برفها و یخها را می گدازد. اگر برفی و یخی بگوید که ((من آفتاب را دیده ام و آفتاب تموز بر من تافت)) و او بر قرار برف و یخ است، هیچ عاقل آن را باور نکند. محال است که آفتاب تموز بیاید و برف و یخ بگذارد.

حق تعالی اگرچه وعده داده است که جزاهای نیک و بد در قیامت خواهد بودن، اما اُنموذِج (نمونه) آن دم بدم و لمحه بلمحه می رسد. اگر آدمیی را شادیی در دل می آید، جزای آنست که دلی را شاد کرده است؛ و اگر غمگین می شود، کسی را غمگین کرده است. این ارمغانیهای آن عالم است و نمودار روز جزاست، تا بدین اندک، آن بسیار را فهم کنند – همچون که از انبار گندم مشتی گندم بنمایند.

مصطفی (صلوات الله علیه) بآن عظمت و بزرگی که داشت، شبی دست او درد کرد. وحی آمد که از تأثیر درد دست عباس است که اورا اسیر گرفته بود و با جمع اسیران دست او بسته بود، و اگر چه آن بستن او بامر حق بود، هم جزا رسید. تا بدانی که این قبضها و تیرگی ها و ناخوشی ها که بر تو می آید از تأثیر آزاری و معصیتی است که کرده ای، اگر چه بتفصیل ترا یاد نیست، که آن بدست یا از غفلت یا از جهل یا از همنشین بی دینی که گنا هها را بر تو آسان کرده است، که آنرا گناه نمی دانی. در جزا می نگر که چقدر گشاد داری، و چه قدر قبض داری. قطعا قبض جزای معصیت است، و بسط جزای طاعت است. آحر مصطفی، صلی الله علیه و سلم، برای آنکه انگشتری را در انگشت خود بگردانید، عتاب آمد که ترا برای تعطیل و بازی نیافریدیم - ازینجا قیاس کن که روز تو در معصیت می گذرد یا در طاعت.

موسی،علیه السلام، را بخلق مشغول کرد، اگرچه بامر حق بود، و همه بحق مشغول بود اما طرفیش را بخلق مشغول کرد، جهت مصلحت، و خضر را بکلی مشغول خود کرد، و مصطفی،صلی الله علیه و سلم، را اول بکلی مشغول خود کرد. بعد از آن امر کرد که خلق را دعوت کن و نصیحت ده، و اصلاح کن. مصطفی، صلوات الله علیه، در فغان و زاری آمد که آه یا رب! چه گناه کردم، مرا از حضرت چرا می رانی؟ من خلق را نخواهم. حق تعالی گفت ای محمد! هیچ غم مخور که ترا نگذارم که بخلق مشغول شوی، در عین آن مشغولی با من باشی، و یک سر موی از آنچه این ساعت با منی، چون بخلق مشغول شوی هیچ از آن از تو کم نگردد، در هر کاری که ورزی در عین وصل باشی.

سؤال کرد: حکم های ازلی و آنچه حق تعالی تقدیر کرده است، هیچ بگردد؟ فرمود: حق تعالی آنچه حکم کرده است در ازل، که بدی را بدی باشد و نیکی را نیکی، آن حکم هرگز نگردد، زیرا که حق تعالی حکیم است، کی گوید که تو بدی کن تا نیکی یابی؟

هرگز کسی که گندم کارد جو بر دارد یا جو کارد گندم بردارد؟ این ممکن نباشد، و همه اولیا و انبیاء چنین گفته اند که: جزای نیکی نیکیست و جزای بدی بدی   - فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ، وَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ   ( هرکس به مقدار ذره ای نیکویی کند بیقین [پاداش] آن را خواهد دید، و هرکس به مقدار ذره ای بدی کند بیقین [کیفر] آن را خواهد دید – زلزال – 7، 8)  - از حکم ازلی این می خواهی که گفتیم و شرح کردیم. هرگز این نگردد معاذالله. و اگر این می خواهی که جزای نیکی وبدی افزون شود و بگردد. یعنی چندانکه نیکی پیشه کنی، نیکی ها پیش باشد و چندانکه ظلم کنی، بدی ها پیش باشد. این بگردد اما اصل حکم نگردد.

فصالی سؤال کرد: که ما می بینیم که شقی سعید می شود و سعید شقی می گردد.

فرمود: آخر آن شقی نیکی کرد یا نیکی اندیشید که سعید شد، و آن سعید که شقی شد، بدی کرد یا بدی ای اندیشید که شقی شد. همچنانکه ابلیس چون در حق آدم اعتراض کرد که:

خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ (مرا از آتش و اورا از گل آفریده ای - اعراف – 12) - بعد از آنکه استاد ملک بود ملعون ابد گشت، و رانده درگاه ما نیز. همین گوییم که جزای نیکی نیکیست و جزای بدی بدیست.

شرح (استاد قمشه ای)

- تتاران نیز حشر را مقرند ........: ((حشر)) به معنی جمع است، و قیامت را – از آن رو که همه خلایق یا همه اوصاف نهان و پراکنده در آن به یک جا جمع می شوند –  روز ((حشر)) یا ((محشر)) و یا به تعبیر قرآن ((یوم الجمع)) گفته اند:

                                همه افعال و اقوال مدخر         هویدا گردد اندر روز محشر.

                                                                                                              (گلشن راز)

و ((یرغو)) لغت مغولی است به معنی فرمان و داوری، بالاخص روز داوری نهایی، یعنی قیامت.

                    عاشق از مفتی نترسد، می بیار،         بلکه از یرغوی سلطان نیز هم. 

                                                                                                              (حافظ)

 مولانا کردار آدمیان را گواه باور ایشان می شمارد نه گفتار، که لاف و گزاف بیهوده تواند بود:

                           این نماز و روزه و حج و جهاد         هم حکایت کردن است از اعتقاد.

                          هدیه ها و ارمغان و پیشکش         شد گواه آن که هستم با تو خوش. 

                                                                                                              (مثنوی)

لذا نشان اعتقاد به روز داوری نیز کردار آدمی است که اگر همه جور و ستم و غارت خونریزی باشد، با دعوی ایمان به داوری در تناقض آشکار است، و به دعوی آن شتر ماند که با زانوی چرکین می گفت که از حمام می آیم:

                     آن یکی پرسید اشتر را که: هی!         از کجا می آیی، ای فرخنده پی؟

                            گفت: از حمام گرم کوی تو.         گفت: خود پیداست از زانوی تو!   

                                                                                                              (مثنوی)

در مثنوی تمثیل دیگری در بیان این نکته آمده است که در قضاوت باید به نشانها نظر داشت نه به سخنها:

                              کودکی در پیش تابوت پدر          زار می نالید و بر می کوفت سر

                         کای پدر، آخر کجایت می برند          تا تورا در زیر خاکی بسپرند.

                           می برندت خانۀ تنگ و زحیر          نی درو قالی و نی فرش و حصیر؛

                   نی چراغی در شب و نی روز نان،          نی درآن بوی طعام و نی نشان.

                   زین نسق اوصاف خانه می شمرد          وز دو دیده اشک خونین می فشرد.

                        گفت جوحی با پدر ای ارجمند،         والله این را خانه ما می برند. 

                        گفت جوحی را پدر: ابله مشو!         گفت: ای بابا نشانیها شنو.

                     زین نمط دارند بر خود صد نشان،          لیک کی بینند آن را طاغیان. 

                                                                                                              (مثنوی)

از این رو هر که از سردی و بی مهری آکنده است و دعوی کند که آفتاب گرم عشق برو تابیده، آن دعوی سرد باشد. به تعبیر حافط:

                        گوییا باور نمی دارند روز داوری         کاین همه قلب و دغل در کار داور می کنند.

(+) - در قرآن آمده است:

          آیا مردم چنین پنداشتند

          که به صرف اینکه گفتند ما ایمان به خدا آورده ایم رهاشان کنند

          و بر این دعوی هیچ امتحانشان نکنند؟           (عنکبوت -2)

- اُنموذِج آن دم بدم و لمحه بلمحه می رسد...: ((انموذج) نمودار است و ((لمحه)) چشم بر هم زدن. و سخن در این است که اگر مردمان دیدۀ عبرت بگشایند هرنفس نشان رستاخیز بر ایشان روی نماید که غمها جزای ستمهاست، و پشیمانیها شحنۀ غوغای قیامت است.

               چشم وا کرده و غوغای قیامت دیدم:          زندگی روز جزایی است که من می دانم.  

                                                                                                                (بیدل)

معنی ((جَفّ القلم) – که از آن مفهوم جبر دریافته اند بدین تعبیر که: قلم سرنوشت آدمیان را نوشت و خشک شد و دیگر تغییر نخواهد کرد – از نظر مولانا، استقرار نظام پاداش و جزاست. یعنی قلم چنین نوشت که هر عملی را عکس العملی است مناسب آن، و هر گز تأثیر وفا با جفا و خیر با شر یکسان نخواهد بود بلکه:

                  فعل توست این غصه های دم بدم؛         این بود معنی ((قد جف القلم)).

                     کج روی ((جف القلم)) کج آیدت؛          راستی آری، سعادت زایدت.

                    همچنین معنی ((قد جف القلم))          بهر تحریض است بر شغل اهم.

                     معنی ((جف القلم)) کی این بود         که وفاها با جفا یکسان شود؟

                        پس قلم بنوشت که: هر کار را         لایق آن هست تأثیر و جزا.        (مثنوی)

  (+)- عباس است که اورا اسیر گرفته بود ...: حکایت اسیر شدن عباس (عموی پیامبر) در گزیده 2 آمده است.   

(+) - جزای نیکی نیکیست و جزای بدی بدی ...:  مولانا عالم را آیینه ای میداند که عمل آدمی را باز تاب می دهد و انداختن نتیجه عمل بد خود را بر قضا وبر بخت و بر دیگران بهانه ای می داند که آدمی را در گمراهی می اندازد: 

                           بر قضا كم نه بهانه اى جوان         جرم خود را چون نهى بر ديگران‏

                      خون كند زيد و قصاص او به عمر         مى خورد عمرو و بر احمد حد خمر

                      گرد خود بر گرد و جرم خود ببين         جنبش از خور بين و از سايه مبين‏

                     كه نخواهد شد غلط پاداش ميرد         خصم را مى‏داند آن مير بصير

                 چون عسل خوردى نيامد تب به غير         مزد روز تو نيامد شب به غير

                 در چه كردى جهد، كان واتو نگشت؟         تو چه كاريدى كه نامد ريع كشت‏؟

                           فعل تو كه زايد از جان و تنت         همچو فرزندت بگيرد دامنت‏

                        فعل را در غيب صورت مى‏كنند         فعل دزدى را نه دارى مى‏زنند

                          دار كى ماند به دزدى ليك آن          هست تصوير خداى غيب دان‏

                        در دل شحنه چو حق الهام داد         كه چنين صورت بساز از بهر داد

                          تا تو عالم باشى و عادل قضا         نامناسب چون دهد داد و سزا

                      چون كه حاكم اين كند اندر گزين         چون كند حكم احكم اين حاكمين‏

                           چون بكارى جو نرويد غير جو         قرض تو كردى ز كه خواهى گرو

                        جرم خود را بر كسى ديگر منه         هوش و گوش خود بدين پاداش ده‏

                    جرم بر خود نه كه تو خود كاشتى         با جزا و عدل حق كن آشتى‏

                           رنج را باشد سبب بد كردنى         بد ز فعل خود شناس از بخت نى‏

                       آن نظر در بخت چشم احول كند        كلب را كهدانى و كاهل كند

                        متهم كن نفس خود را اى فتى        متهم كم كن جزاى عدل را

                      توبه كن مردانه سر آور به ره         كه فمن يعمل بمثقال يره‏

                  در فسون نفس كم شو غره ‏اى         كافتاب حق نپوشد ذره ‏اى

                   هست اين ذرات جسمى اى مفيد         يش اين خورشيد جسمانى پديد

                            هست ذرات خواطر و افتكار         پيش خورشيد حقايق آشكار 

                                                                                                                            (مثنوی)

ریع (زیادت و افزون شدن، محصول) – افتکار (فکر، اندیشه)                          

(+) - خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ ...: بخشی از آیۀ 12 سورۀ اعراف که کامل آن بدین مضمون است:

          خدای متعال بدو فرمود:

          چه چیز تو را مانع از سجده آدم شد که چون تو را امر کردم نافرمانی کردی.

         پاسخ داد: که من از او بهترم که مرا از آتش و او را از خاک آفریده ای.

(+) - توبه كن مردانه سر آور به ره       كه فمن يعمل بمثقال يره

این بیت اشاره ایست به آیه های 6و 7 سورۀ زلزال بدین مضمون:

          هرکس به مقدار ذره ای نیکویی کند بیقین [پاداش] آن را خواهد دید

          و هرکس به مقدار ذره ای بدی کند بیقین [کیفر] آن را خواهد دید.

(+) -  در فسون نفس كم شو غره‏ اى       كافتاب حق نپوشد ذره‏ اى

 این بیت اشاره ایست به آیۀ های 49سورۀ کهف بدین مضمون:

         و در آن روز کتاب اعمال نیک و بد خلق را پیش نهند.

         و اهل عصیان را از آنچه در نامۀ عمل آنهاست ترسان و هراسان بینی،

         در حالی که با خود گویند ای وای بر ما این چگونه کتابی است،

         که اعمال کوچک و بزرگ ما را سر مویی فرونگذاشته جز آنکه همه را احصاء کرده است.

         و در آن کتاب همۀ اعمال خود را حاضر بینند. و خدا به هیچکس ستم نخواهد کرد.