60- در رسوایی ریا کار درشب

قالَ النَّبُّي عَلَیْهِ السَّلَام: اَللَّیْلُ طَویْلٌ فَلَا تُقَصِّرْهُ بِمَنَامِکَ وَالنَّهَارمُضْيُ فَلَا تُکَّدِرْهُ بِآثامِکَ ( شب دراز است، آن را با خواب کوتاه مکن؛ و روز روشن است، آن را با گناهان خود تیره مگردان). شب دراز است از بهر راز گفتن و حاجات خواستن، بی تشویش خلق و بی زحمت دوستان و دشمنان. خلوتی و سلوتی (خرسندی، آرامش) حاصل شده و حق تعالی پرده فروکشیده تا عملها از ریا مصون و محروس (حراست شده) باشد خالص باشد لله تعالی. و در شب تیره مرد ریایی از مخلص پیدا شود؛ ریایی رسوا شود. در شب همه چیزها به شب مستور شوند و به روز رسوا شوند؛ مرد ریایی به شب رسوا شود.

گوید: چون کسی نمی بیند، از بهر کی کنم؟

می گویندش که: کسی می بیند، ولی تو کسی نیستی تا کسی را ببینی. آن کس می بیند که همه کسان در قبضه قدرت وی اند، و به   وقت در ماندگی او را خوانند همه، و به وقت درد دندان و درد گوش و درد چشم و تهمت و خوف و ناایمنی همه اورا خوانند به سر، و اعتماد دارند که می شنود و حاجت ایشان روا خواهد کردن، و پنهان صدقه می دهند از بهر دفع بلا را و صحت و رنجوری را، و اعتماد دارند که آن دادن و صدقه را قبول می کند. چون صحتشان داد و فراغت، از ایشان آن یقین باز رفت و خیال اندیشی باز آمد.

می گویند: خداوندا! آن چه حالت بود که به صدق ما تورا می خواندیم در آن کنج زندان با هزار قل هوالله، بی ملالت که حاجات روا کردی؟ اکنون ما بیرون زندان همچنان محتاجیم که اندرون زندان بودیم، تا ما را ازین زندان عالم ظلمانی بیرون آری به عالم انبیا که نورانی است. اکنون چرا ما را همان اخلاص، برون زندان و برون حالت درد، نمی آید؟ هزار خیال فرود می آید که عجب فایده کند یا نکند، و تأثیر این خیال هزار کاهلی و ملالت می دهد. آن یقین خیال سوز کو؟

خدای تعالی جواب می فرماید که: آنچه گفتم نفس حیوانی شما عدوست شما را ومرا، که: لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاء (هرگز آن کس را که دشمن من و دشمن شماست. یار خود مگیرید-  ممتحنه – 1). هماره این عدو را در زندان مجاهده دارید، که چون او در زندان است و در بلا ورنج، اخلاص تو روی نماید و قوت گیرد. هزار بار آزمودی که از رنج دندان و درد سر، از خوف تورا اخلاص پدید آمد؛ چرا در بند راحت تن گشتی و در تیمار او مشغول شدی؟ سر رشته را فراموش مکنید و پیوسته نفس را بیمراد دارید تا به مراد ابدی برسید و از زندان تاریکی خلاصی یابید که:

وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى (هر کس نفس را از میل و هوا باز داشت، همانا بهشت منزلگاه اوست -نازعات – 40 و 41).

 شرح (استاد قمشه ای)

- قالَ النَبیُ .....: نبی اکرم علیه السلام، فرمود:

            شب دراز است، آن را با خواب کوتاه مکن؛

            و روز روشن است، آن را با گناهان خود تیره مگردان.

 ((دراز کردن شب)) بیدار ماندن است به ذکر و ثنای حق و تفکر در آیات او و با دوست راز و نیاز کردن و شرح قصه هجران باز گفتن:

                             معاشران، گره از زلف یار باز کنید؛        شبی خوش است بدین قصه اش دراز کنید.

- به وقت درد دندان ...:

          چون به وقت رنج و محنت زود می یابی درش،  

          باز گویی: او کجا؟ درگاه او را باب کو؟                 (دیوان شمس)

                          چند گویی فاخته سان، ای عمو،         کو و کو و کو و کو وکو و کو؟

                              کو؟ همانجا که امید مرد و زن          می رود در وقت اندوه و حزن.

                            کو؟ همانجا که به وقت علتی،        چشم دارد بر امید صحتی.      (مثنوی) 

- لَا تَتَّخِذُوا .....: بخشی از آیۀ اول سورۀ ممتحن، بدین مضمون:  

          ای کسانی که ایمان آورده اید،

          هرگز آن کس را که دشمن من و دشمن شماست.

          یار خود مگیریدو با وی طرح دوستی مریزید ....

 تأویل مولانا از کلمه ((عدو)) – علی رغم صراحت ظاهر آیه که اشاره به کافران زمان رسول دارد – نفس بهیمی و شیطانی است که نمایندۀ شیطان اعظم است و در قرآن مکرر به عنوان دشمن اصلی معرفی شده و دشمن داشتن او به اهل ایمان توصیه گردیده است.

این تأویل بحقیقت تعمیم معنای عدو است که شامل ظاهر آیه نیز می گردد؛ زیرا کافران زمان رسول اکرم نیز به سبب پیروی هوای نفس و دوستی با آن شیطان درونی مطرود بوده اند.

عقیده مولانا این است که هر کس بر این دشمن درونی غالب شود دیگر اورا هیچ دشمنی نماند:

                               نفس کشتی، باز رستی ز اعتدار؛        مر تورا دشمن نماند در دیار. 

و اگر اشکال کنند که پس چرا انبیا را، با آنکه نفس کشته بودند، اینهمه دشمن بود، گوید:

                                  دشمن خود بوده اند آن منکران،        تیغ بر خود می زدند ایشان چنان.

                                     نیست خفاشک عدوی آفتاب،       او عدوی خویش آمد در حجاب.

                                   گر شود بیمار دشمن با طبیب،        ور کند کودک عداوت بر ادیب،

                                   در حقیقت دشمن جان خودند؛        راه عقل و جان خودرا خود زدند. 

                                                                                                                (مثنوی)

- وَنَهَى النَّفْسَ ...: جزئی از آیۀ 40 و تمامی آیۀ 41 از سوره نازعات :  

          هر کس از مقام پروردگار خویش بترسید

          و نفس را از میل و هوا باز داشت،

          همانا بهشت منزلگاه اوست.

 مقصود مولانا از بیمراد داشتن نفس روی گردانیدن از دنیا و ترک اسباب معیشت و عزلت از خلق و این گونه امور نیست، بلکه مقصود مهار کردن آن نیروی شیطانی است که در مواجهۀ با حق و باطل، باطل را به سبب مطامع خویش بر حق اختیار می کند، و علت آن نترسیدن از مقام پروردگار است به سبب جهل و غفلت. همچنین مقصود مولانا از دنیا – که بسیار مورد مذمت قرار گرفته – همین حالت غفلت است:

                                چیست دنیا؟ از خدا غافل شدن،       نی قماش و خانه و فرزند و زن.

                                                (مثنوی)