58- در لزوم گذشتن از اعراض و رسیدن به جوهر

                   تو جوهری و هر دو جهان مر ترا عرض         جوهر که از عرض طلبند، هست ناپسند  

                    آن کس که علم جوید از دل، بروگری         وان کس که عقل جوید، ازجان بر او بخند

چون عَرَض است، بر عرض نباید ماندن، زیرا این جوهر چون نافۀ مشک است، و این عالم و خوشیها همچون بوی مشک. این بوی مشک نماند، زیرا عرض است. هر که ازین بوی مشک را طلبید نه بوی را، و بر بوی قانع نشد، نیک است.اما هر که بر بوی مشک قرار گرفت آن بد است، زیرا دست به چیزی زده است که آن در دست او نماند. زیرا بوی صفت مشک است: چندانکه مشک را روی در این عالم است، بوی می رسد؛ چون در حجاب رود و روی در عالم دیگر آرد، آنها که به بوی زنده بودند بمیرند. زیرا بوی ملازم مشک بود؛ آنجا رفت که مشک جلوه می کند.

پس، نیکبخت آن است که از بوی بر وی زند و عین او شود. بعد از آن، اورا فنا نماند و در عین ذات مشک باقی شد و حکم مشک گیرد. بعد از آن وی به عالم بوی رساند و عالم از وی زنده باشد. بر او از آنچه بود جز نامی نیست – همچنانکه اسبی یا حیوانی در نمکسار نمک شده باشد؛ بر وی از اسبی جز نام نمانده باشد؛ همان دریای نمک باشد در فعل و تأثیر. آن اسم اورا چه زیان دارد؟ از نمکیش بیرون نخواهد کردن. و اگر این کان نمک را نامی دیگر نهی، از نمکی بیرون نیاید.

پس، آدمی را ازین خوشیها و لطفها، که پرتو و عکس حق است، ببایدش گذشتن، و بر این قدر نباید قانع گشتن. هر چند که این قدر از لطف حق است و پرتو جمال اوست، اما باقی نیست؛ به نسبت به حق باقی است، به نسبت به خلق باقی نیست – چون شعاع آفتاب که در خانه ها می تابد: هر چند که شعاع آفتاب است و نور است، اما ملازم آفتاب است. چون آفتاب غروب کند، روشنایی نماند. پس، آفتاب باید شدن تا خوف جدایی نماند.

شرح (استاد قمشه ای)

-  بر عرض نباید ماندن...: حکمای مشاء عالم را به وجود و ماهیت، یعنی هستی و چیستی، تقسیم می کنند و ماهیت را دو قسم دانند: یکی جوهر و دیگر عرض. جوهر آن است که در وجود خارجی قائم به ذات خویش است و عرض آن است که قائم به غیر است و برای تحقق در خارج نیازمند موضوعی است تا در آن ظاهر شود – مانند رنگ و طعم و اندازه و غیره. جوهر را پنج قسم کنند و آن عقل، نفس، جسم، هیولا و صورت است که (( جواهر خمسه)) یا گوهر های پنجگانه نام دارند. عرض را نه قسم کنند وآن کم، کیف، وضع، این (مکان)، متی (زمان)، ملک، اضافه، فعل و انفعال است و این نه عرض با جوهر جمعا ((مقولات عشر)) خوانده می شوند.

اما مقصود عرفا از عرض هر حقیقتی است که ظهور و جلوه و شبح و سایۀ حقیقت دیگر باشد – چنانکه سایۀ شخص نسبت به جسم او عرض است و باز جسم او، با آنکه نزد حکما مرکب از دو جوهر است، در برابر روح و نفس ناطقه در حکم عرض است، و آن گونه که سایه از جسم پدید می آید جسم نیز از جان به ظهور می رسد:

                            باده از ما مست شد، نی ما از او؛      قالب از ما هست شد، نی ما ازاو.

                                                                                                                      (مثنوی)

                      ما جوهر جان از عرض جسم رهاندیم؛       از وضع و کم و کیف برون است دل ما.

                                                                                                                     (دیوان الهی)

                                در فضای غیب مرغی می پرد،      سایه ای اندر زمین می گسترد.

                          جسم سایۀ سایۀ سایۀ دل است؛      جسم کی اندر خور پایه دل است؟ 

                                                                                                                     (مثنوی)

و باز در مرتبۀ عالیتر، دل و جان و تمامی جهان عرض است در مقابل جانان که جوهر و قائم به ذات به وصف حقیقی اوست:

                                         زیر نشین علمت کائنات؛      ما به تو قائم، چو تو قائم به ذات. 

                                                                                                                   (مخزن الاسرار)

ودر تفسیر این آیت قرآنی که (( آیا نمی بینی خداوند چگونه سایه را گسترد)) (فرقان – 45) گفته اند: خداوند خورشید است و ماسوی الله، همه سایه اند. از این رو دعوت مولانا، در همه آثار خویش،این است که: بر عرض نباید ماندن. زیرا عرض دیر یا زود زایل شود ونماند. اما چون به جوهر رسی، از تشویش نیستی خلاصی یابی.

                            چون تو شیرین از شکر باشی، بود      کان شکر گاهی ز تو غایب شود.

                                      چون شکر گردی ز تأثیر وفا،     پس شکر کی از شکر گردد جدا؟  

                                                                                                                     (مثنوی)

و باز در مثنوی گوید که مَثَل عاشق دنیا همچون عاشق دیواری است که آفتاب بر آن تابیده است. چون آفتاب غروب کند، دیوار تاریک شود و عاشق محروم ماند:

                                      گر شود پر نور روزن یا سرا،      تو مدان روشن، مگر خورشید را.

                                      گر در و دیوار گوید، روشنم،      پرتو غیر نداری، این منم،

                                  پس بگوید آفتاب ، ای نارَشید،      چونکه من غایب شوم، آید پدید.

                                                                                                                     (مثنوی)

- همچنانکه اسبی یا حیوانی در نمکسار ..:

                       ای خنک زشتی که خویش شد حریف،      وای گلرویی که جفتش شد خریف.    

                                 نان مرده چون حریف جان شود،      زنده گردد نان و عین آن شود.

                                        هیزم مرده حریف نار شد؛      تیرگی رفت و همه انوار شد.

                                   در نمکسار ار خری مرده فتاد،      آن خری و مردگی یکسو نهاد.

                                   گرتو سنگ خاره و مر مر بوی،      چون به صاحب دل رسی گوهر شوی. 

                                                                                                                  (مثنوی)

خریف (پاییز)