57- قدرت اندیشه

حق تعالی این کلمات را لشکر ما کند گرد شما، تا از اعدا شما را سد شوند، تاسبب قهر اعدا باشد. اعدایی باشند، اعدای اندرون آخر اعدای بیرونی چیزی نیستند. چه چیزی باشند؟ نمی بینی چندین هزار کافر اسیر یک کافرند که پادشاه ایشانست، و آن کافر اسیر اندیشه. پس، دانستیم که کار اندیشه دارد چون به یک اندیشه ضعیف مکدّر چندین هزار خلق و عالم اسیرند.

آنجا که اندیشه های بی پایان باشد، بنگر که آن را چه عظمت و شکوه باشد، و چگونه قهر اعدا کنند و چه عالم ها را مسخر کنند، چون می بینیم معین، که صد هزار صورت بی حد و سپاهی بی پایان صحرا در صحرا اسیر شخصی اند، و آن شخص اسیر اندیشه ای حقیر، پس، این همه اسیر یک اندیشه باشند، تا اندیشه های عظیم بی پایان خطیر قدسی علوی چون باشند؟

 پس، دانستیم که کار اندیشه ها دارند، صور همه تابعند و آلت اند، و بی اندیشه معطلند و جمادند، پس، آنکه صورت بیند او نیز جماد باشد، و در معنی راه ندارد و طفلست و نابالغ اگرچه بصورت پیرست و صدساله، رَجَعْنَا مِنَ الْجِهَادِ الْاَصْغَرِ اِلَي الْجِهَادِ الْاَکْبَرِ، یعنی در جنگ صورتها بودیم، و به خصمان صورتی مصاف می زدیم، این ساعت به لشکرهای اندیشه ها مصاف می زنیم تا اندیشه های نیک اندیشه های بد را بشکند، و از ولایت تن بیرون کند، پس، اکبر این جهاد باشد، و این مصاف، پس کار فکرتها دارند که بی واسطه تن در کارند همچنانکه عقل فعال بی آلت چرخ را می گرداند، آخر می گوید که به آلت محتاج نیست.

شرح

- . پس، دانستیم که کار اندیشه ها دارند ...: این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است:

                             از یك اندیشه كه آید در درون         صد جهان گردد به یك دم سر نگون

                      جسم سلطان گر به صورت یك بود         صد هزاران لشكرش در تک بود

                            باز شكل و صورت شاه صفی          هست محكوم یكی فكر خفی

                        خلق بی پایان ز یك اندیشه بین          گشته چون سیلی روانه بر زمین

                     هست آن اندیشه، پیش خلق خُرد          لیك چون سیلی جهان را خورد و برد

                خلق عالم چون رمه است وحق شبان          میدواند جمله را روز و شبان

                    پس چو می بینی كه از اندیشه ای          قائم است اندر جهان هر پیشه ای

                               خانه ها و قصرها و شهرها          كوهها و دشتها و نهرها

                        هم زمین و بحر و هم مهر و فلك          زنده از وی همچو از دریا سمك

                            پس چرا از ابلهی پیش تو كور         تن سلیمان است و اندیشه چو مور؟

-  رَجَعنا مِنَ الجِهادِ الاصغَرِ ...: حدیثی است از پیامبر اکرم بدین مضمون: از جنگی کوچک به جهادی بزرگ باز گشته ایم، که مولانا در مثنوی چنین تفسیر نموده است:

                       ای شهان  ُكشتیم ما خصم برون          ماند خصمی زو بتر در اندرون

                    كشتن این كار عقل و هوش نیست          شیر باطن سخرۀ خرگوش نیست

                دوزخ است این نفس و دوزخ اژدهاست          كاو به دریاها نگردد كم و كاست

                              هفت دریا را در آشامد هنوز          كم نگردد سوزش آن خلق سوز

                            سنگها و كافران سنگ دل          اندر آیند اندر او زار و خجل

                          هم نگردد ساكن از چندین غذا          تا ز حق آید مر او را این ندا

                       سیر گشتی سیر؟ گوید نی هنوز          اینت آتش اینت تابش اینت سوز

                          عالمی را لقمه كرد و در كشید          معده اش نعره زنان، هَلْ مِنْ مزید

                       حق قدم بر وی نهد از لا مكان          آن گه او ساكن شود از كن فكان

                  چون كه جزو دوزخ است این نفس ما          طبع كل دارد همیشه جزوها

                          این قدم حق را بود كاو را كشد          غیر حق خود كی كمان او كشد

                             در كمان ننهند، الا تیر راست          این كمان را باژگون كژ تیرهاست

                      راست شو چون تیر و واره از كمان          كز كمان هر راست بجهد بی گمان

                              چونكه واگشتم ز پیكار برون          روی آوردم به پیكار درون

                              قد رجعنا من جهاد الاصغریم          با نبی اندر جهاد اكبریم

                          قوتی خواهم ز حق دریا شکاف          تا به ناخن برکنم این کوه قاف

                     سهل شیری دان كه صفها بشكند          شیر آن است آن كه خود را بشكند

                               تا شود شیر خدا از عون او          وارهد از نفس و از فرعون او

  هَلْ مِنْ مزید (بیشتر خواستن)عون (یاری و استعانت)

- سنگها و كافران سنگ دل        اندر آیند اندر او زار و خجل

این بیت اشاره ایست به آیۀ 24 سورۀ بقره بدین مضمون:

          و اگر این کار را نکردید و هرگز نتوانید کرد،

          پس طعن به قرآن مزنید و به پرهیزید از آتشی که هیزمش مردم بدکار است

          و سنگهای خارا که قهر الهی برای کافران مهیا کرده است.

- حق قدم بر وی نهد از لا مكان        آن گه او ساكن شود از كن فكان

 این بیت اشاره ایست به آیۀ 82 سورۀ یس بدین مضمون:

          فرمان نافذ خدا چون ارادۀ خلقت چیزی کند

          به محض اینکه گوید موجود باش بلافاصله موجود خواهد شد.