56- انجماد عقلی

 درین شک نیست که این عالم دی است (ماه دی). جمادات را جماد چرا می گویند؟ زیرا که همه منجمدند، این سنگ و کوه و جامه که پوشیده ای، وجود همه منجمد ست. اگر نه دی ای هست، عالم چرا منجمد است؟ معنی عالم بسیط است، در نظر نیاید اما بتأثیر توان دانستن که باد و سرمایی هست، این عالم چون فصل دی است که همه منجمدند، چگونه دی (دی ای)؟ دی عقلی نه حسّی.

 چون آن هوای الهی بیاید، کوهها گداختن گیرد، عالم آب شود، همچنانکه چون گرمای تموز بیاید همه منجمدات در گداز آیند. روز قیامت چون آن هوا بیاید، همه بگدازند.

شرح

- جمادات را جماد چرا می گویند؟ ...: این مضمون در مثنوی نیز آمده است:

                           عالم افسردست و نام او جماد            جامد افسرده بود، ای اوستاد

                           باش تا خورشید حشر آید عیان            تا ببینی جنبش جسم جهان

                      چون عصای موسی اینجا مار شد            عقل را از ساكنان اخبار شد

                        چو عصا از دست موسی گشت مار           جمله عالم را بدین سان میشمار

                             پارۀ خاك تو را چون زنده ساخت           خاكها را جملگی شاید شناخت

                        مرده زین سویند و، زآن سو زنده اند           خامش اینجا، وآنطرف گوینده اند

                          چون از آنسوشان فرستد سوی ما           آن عصا گردد سوی ما اژدها

                               كوهها، هم لحن داودی کند           آهن اندر كف او مومی بود

                                 باد، حمال سلیمانی شود           بحر با موسی سخندانی شود

                             ماه با احمد اشارت بین شود           نار ابراهیم را نسرین شود

                         خاك قارون را چو ماری در كِشَد           استن حنانه آید در رَشَد

                                سنگ احمد را سلامی میكند           كوه یحیی را پیامی میكند

                                      جملۀ ذرات عالم در نهان           با تو میگویند روزان و شبان

                       ما سمیعیم و، بصیریم و هُوشیم            با شما نامحرمان ما خامشیم

                             چون شما سوی جمادی میروید           محرم جان جمادان، چون شوید ؟

                                  از جمادی در جهان جان روید           غُلغُل ِ اجزای عالم بشنوید

                                فاش تسبیح جمادات آیدت           وسوسۀ تأویلها برُبایدت 

- عالم افسردست و نام او جماد        جامد افسرده بود، ای اوستاد

  باش تا خورشید حشر آید عیان        تا ببینی جنبش جسم جهان

این ابیات اشاره ایست به آیۀ 88 سورۀ نمل بدین مضمون:

           [روزی که صور دمیده شود] و در آن هنگام کوه ها را بنگری

           و جامد و ساکن تصور کنی در صورتی که مانند ابر در حرکتند.

           صنع خداست که هرچیزی را در کمال اتفاق و استحکام ساخته،

           که علم کامل او به افعال همۀ شما خلایق محیط است.

- چون عصای موسی اینجا مار شد       عقل را از ساكنان اخبار شد

این بیت اشاره ایست به آیۀ 20 سورۀ طه بدین مضمون:

           موسی چون آن را به زمین انداخت عصا اژدهایی مهیب شد و به هرسو می شتافت.

- كوهها، هم لحن داودی کند        آهن اندر كف او مومی بود

این بیت اشاره ایست به آیۀ 10 سورۀ سباء بدین مضمون:

          و ما حظ و بهرۀ داود را به فضل و کرم خود کاملا افزودیم

          و امر کردیم که ای کوهها و ای مرغان شما نیز با تسبیح و نغمۀ الهی داود هماهنگ شوید

          و آهن سخت را [چون موم] به دست او نرم گردانیدیم.

- باد، حمال سلیمانی شود        بحر با موسی سخندانی شود

مصرع اول بیت اشاره ایست به آیۀ 81 سورۀ انبیا بدین مضمون:

          و باد تند سیر صر صر را ما مسخر سلیمان گردانیدیم،

          تا به امر او بدان سرزمین شامات که با برکت برای جهانیان کردیم حرکت کند.

          و ما به همۀ امور عالم داناییم.

و مصراع دوم بیت اشاره ایست به آیۀ 63 سورۀ شعراء بدین مضمون:

          پس ما به موسی وحی کردیم که عصای خود را به دریا زن؛

          چون زد دریا شکافت و آب هر قطعۀ دریا مانند کوهی بزرگ بر روی هم قرار گرفت.

- ماه با احمد اشارت بین شود        نار ابراهیم را نسرین شود

مصرع اول بیت اشاره ایست به آیۀ 1 سورۀ قمر بدین مضمون:

          آن ساعت نزدیک آمد و ماه آسمان شکافته شد.

و مصرع دوم بیت اشاره ایست به آیۀ 69 سورۀ انبیا بدین مضمون:

          پس آن قوم آتشی سخت افروختند و ابراهیم را در آن افکندند؛

          ما خطاب کردیم که ای آتش سرد و سالم باش برای ابراهیم.

- خاك قارون را چو ماری در كِشَد       استن حنانه آید در رَشَد

این بیت اشاره ایست به آیۀ 81 سورۀ قصص بدین مضمون:

          پس ما هم او [قارون] را با خانه اش به زمین فرو بردیم،

          و هیچ حزب و جمعیتی جز خدا نتوانست او را یاری کند

          و از جانب حق هم هیچ نصرت نیافت.

- ما سمیعیم و، بصیریم و هُوشیم        با شما نامحرمان ما خامشیم

این بیت اشاره ایست به آیۀ 44 سورۀ اسراء بدین مضمون:

          هفت آسمان و زمین و هرچه در آنهاست همه به ستایش و تنزیه خدا مشغولند،                         

          وموجودی نیست در عالم جز آنکه ذکرش تسبیح و ستایش حضرت اوست.    

          ولیکن شما تسبیح آنها را فهم نمی کنید همانا او بسیار بردبار و آمرزنده است.

- فاش تسبیح جمادات آیدت       وسوسۀ تأویلها برُبایدت

 این بیت هم اشاره ایست به آیۀ 44 سورۀ اسراء به مضمون فوق.