55- جنگ درون آدمی

 از حق امید داریم که شما این سخنها را هم، از اندرون خود بشنوید که مفید آنست، اگر هزار دزد بیرونی بیایند، در را نتوانند باز کردن تا از اندرون دزدی یار ایشان نباشد که از اندرون باز کند. هزار سخن از بیرون بگوی تا از اندرون مصدقی نباشد، سود ندارد، همچنانکه درختی را تا بیخ (ریشه) او تری نباشد، اگر هزار سیل آب برو ریزی سود ندارد، اول آنجا در بیخ او تری بباید تا آب مدد او شود.

نور اگر صد هزار می بیند         جز که بر اصل نور ننشیند

[اگر همه عالم نور گیرد] تا در چشم نوری نباشد هرگز آن نور را نبینند. اکنون اصل آن قابلیت است که در نفس است. نفس دیگرست و روح دیگر، نمی بینی که نفس در خواب کجاها میرود؟ و روح در تن است اما آن نفس می گردد و چیز دیگر می شود.

پس، آنچه علی (علیه السلام) گفت: مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَهُ، این نفس را گفت، و اگر بگوییم که این نفس را گفت هم خرد کاری نیست، و اگر آن نفس را شرح دهیم او همین نفس را فهم خواهد کردن چون او آن نفس را نمی داند. مثلا، آینۀ کوچک در دست گرفتۀ اگر در آینه نیک نماید، بزرگ نماید، خُرد نماید، آن باشد. بگفتن محالست که فهم شود. به گفتن همین قدر باشد که درو خار خاری پدید آید که بیرون آنکه ما می گوییم عالمی هست تا بطلبیم.

 این دنیا و خوشیها نصیب حیوانیت آدمی است، این همه قوت حیوانیت او می کنند و آنچه که اصل است که انسانیت در کاهش است. اخر می گویند که اَلْآدَمِیُّ حَیْوَانٌ نَاطِقٌ، پس، آدمی دو چیز است، آنچه درین عالم قوت حیوانیت اوست این شهوات است و آرزوها، اما آنچه خلاصه اوست غذای او، علم و حکمت و دیدار حق است. آدمی را آنچه حیوانیت اوست از حق گریزانست، و انسانیتش از دنیا گریزان، فَمِنكُمْ كَافِرٌ وَمِنكُم مُّؤْمِنٌ  (شما بندگان فرقه ای کافر و بعضی مؤمن هستید - تغابن – 2)- دو شخص درین وجود در جنگند، تا بخت کرا بوّد، کرا دارد دوست.

شرح

- تا از اندرون دزدی یار ایشان نباشد ...: مولانا نفس را یاری کننده درونی رهزن بیرونی یعنی شیطان می داند:

                            گرنه نفس از اندرون راهت زدی ؟         ره زنان را بر تو دستی كی بُدی ؟

                         زآن عوان مقتضی كه شهوت است          دل اسیر حرص و آز و آفت است

                               زآن عوان سر شدی دزد و تباه          تا عوانان را به قهر توست راه

                                   در خبر بشنو تو این پند نكو          "بَینَ جَنبیكم لكم أعدا عَدو"

                               طمطراق این عدو مشنو، گریز          كاو چو ابلیس است، در لجّ و ستیز

                                      بر تو او، از بهر دنیا و نبرد          آن عذاب سرمدی را سهل كرد

                             چه عجب گر مرگ را آسان كند؟          او ز سحر خویش صد چندان كند

                          سِحر، كاهی را به صنعت كُه كند          باز كوهی را چو كاهی می تند

                                    زشتها را نغز گرداند به فن          نغزها را زشت گرداند به ظن

                                    آدمی را خر نماید ساعتی          آدمی سازد خری را ز آیتی

                            كار سحر این است كاو دم میزند          هر نفس قلب حقایق میكند

                           این چنین ساحر درون توست سرّ          إن فی الوسواس سحرا ً مستمر

                        اندر آن عالم كه هست این سحرها          ساحران هستند جادوئی گشا

                           اندر آن صحرا كه رست این زهر تر         نیز روئیدست تریاق، ای پسر

                                 گویدت تریاق: از من جو سپر          كه ز زهرم من به تو نزدیكتر

                             گفتِ او سحر است و ویرانی تو          گفتِ من سحر است و دفع سحر او

                              گفت پیغمبر كه: "انّ فی البیان          سحرا ً" و، حق گفت آن خوش پهلوان

                             لیک سحری دفع سحر ساحران          مایۀ تریاک باشد در بیان

                                    آن بیان اولیا و اصفیا است          کز همه اغراض نفسانی جداست

                           حاصل آن، کز زهر نفس دون گریز          نوش کن تریاق مرشد چُست و تیز

                         این طلسم ِ سحر ِ نفس اندر شکن         سوی گنج پیر کامل نقب زن               

                                                                                                             (مثنوی)

عوان (یاری کننده) – سرمدی ( ازلی و ابدی) – تریاق (پاد زهر)

- دو شخص درین وجود در جنگند ...: تقابل خوی حیوانی و خوی انسانی در آدمی در مثنوی نیز آمده است:

                               در وجود ما هزاران گرگ و خوك         صالح و ناصالح و خوب و خشوك

                         حكم آن خو راست، كو غالبتر است         چونكه زر بیش از مس آمد، آن زر است

                          سیرتی كان بر وجودت غالب است         هم بر آن تصویر حشرت واجب است

                                 ساعتی گرگی در آید در بشر         ساعتی یوسف رُخی، همچون قمر

                               میرود از سینه ها در سینه ها          از ره پنهان، صلاح و كینه ها

                                بلكه خود از آدمی در گاو و خر         میرود دانائی و علم و هنر

                          اسب سُكسك میشود رهوار و رام          خرس ِ بازی،  میكند بر هم سلام

                        رفت در سگ ز آدمی حرص و هوس          یا شبان شد، یا شكاری، یا حرس

                              در سگ اصحاب خوئی زان رُقود          رفت، تا جویای رحمن گشته بود

                            هر زمان در سینه نوعی سَر كند          گاه دیو و گه ملك، گه دام و دد

خشوک (حرام زاده) – سکسک ( اسبی که راهوار نباشد) – حرس ( حراست، نگهبانی) - رقود (خفتگان)

- فَمِنكُمْ كَافِرٌ ...: بخشی از آیۀ 2 سورۀ تغابن که کامل آن بدین مضمون است:

          اوست خدایی که شما را آفرید،

          باز شما بندگان فرقه ای کافر و بعضی مؤمن هستید

          و خدا به هر چه کنید کاملا آگاه است.