53- اطاعت و فرمانبری از پیامبران

 مصطفی (ص) را دل بسوخت بر اسیران. حق تعالی برای خاطر رسول وحی فرستاد که بگو ایشان را درین حالت که شما در بند و زنجیرید اگر شما نیت خیر کنید، حق تعالی شما را ازین برهاند، و آنچه رفته بشما باز دهد و اضعاف آن، غفران و رضوان در آخرت، دو گنج یکی آنکه از شما رفت و یکی گنج آخرت.

سؤال کرد: که بنده چون عمل کند آن توفیق و خیر از عمل می خیزد یا عطای حقست؟

فرمود: که عطای حقست و توفیق حقست، اما حق تعالی از غایت لطف به بنده اضافت می کند و هر دو را می فرماید، که هردو از تست، جَزَاء بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (پاداش نیکوکاریش- سجده – 17).

گفت: چون خدای را این لطفست پس، هرکه طلب حقیقی کند، بیآبد؟

فرمود: لیکن بی سالار نشود، چنانکه موسی را علیه السلام چون مطیع بودند، در دریا راهها پیدا شد، و گرد از دریا بر می آوردند و می گذشتند اما چون مخالفت آغاز کردند در فلان بیابان چندین سال بماندند؛ و سالار آن زمان در بند اصلاح ایشان باشد که سالار ببیند که در بند اویند و مطیع و فرمان بردارند. مثلا چندین سپاهی در خدمت امیری چون مطیع و فرمانبردار باشند، او نیز عقل در کار ایشان صرف کند، و در بند اصلاح ایشان باشد، اما چون مطیع نباشند کی در تدارک احوال ایشان عقل خودرا صرف کند.

عقل در تن آدمی همچون امیریست، مادام که رعایای تن مطیع او باشند، همه کارها باصلاح باشد اما چون مطیع نباشند همه بفساد آیند، نمی بینی که چون مستی می آید خمر خورده، ازین دست و پای و زبان و رعایای وجود چه فسادها می آید، روزی دیگر بعد از هشیاری می گوید آه چه کرده، و چرا زدم و چرا دشنام دادم، پس، وقتی کارها باصلاح باشند که در آن ده سالاری باشد، و ایشان مطیع باشند. اکنون عقل وقتی اندیشه اصلاح این رعایا کند که بفرمان او باشند، مثلا فکر کردم بروم، وقتی برود که پای بفرمان او باشد و اگر نه این فکر را نکند.

 اکنون همچنانکه عقل در میان تن امیر است، این وجود های دیگر که خلقند، ایشان سر جمله به عقل و دانش خود و نظر و علم خود به نسبت آن ولی، جمله تن صرفند و عقل اوست و در میان ایشان.

 اکنون چون خلق که تن اند، مطیع ایشان نباشند، احوال ایشان همه در پریشانی و پشیمانی گذرد. اکنون چون مطیع شوند، چنان باید شدن که هرچه او کند، مطیع باشند و بعقل خود رجوع نکنند، زیرا که شاید بعقل خود آنرا فهم نکنند، باید که اورا مطیع باشند. چنانکه کودکی را بدکان درزیی (خیاطی) نشاندند، اورا مطیع استاد باید بودن، اگر تکل دهد که بدوزد، تکل دوزد و اگر شلال، شلال دوزد، و اگر خواهد که بیآموزد تصرف خودرا رها کند، کلی محکوم امر استاد باشد.

شرح

- مصطفی (ص) را دل بسوخت بر اسیران ...: اشاره است به اسراء بدر که تفصیل آن در گزیده 2 آمده است:

-  لیکن بی سالار نشود...: مولانا مصون ماندن از خطرات راه را از طریق همراه شدن با مرشد ممکن می داند:

                                                     بر نویس احوال پیر راه دان         پیر را بگزین و عین راه دان

                                                  پیر تابستان و خلقان تیر ماه          خلق مانند شب اند و پیر ماه

                                                 كرده ام بخت جوان را نام پیر        كاو ز حق پیر است، نز ایام پیر

                                         او چنان پیر است كش آغاز نیست         با چنان دُرّ یتیم، انباز نیست

                                              خود قوی تر می بود خمر كهن            خاصه آن خمری كه باشد من لدن

                                             خود قوی تر میشود خمر قدیم             این کهن تر بهتر ای شیخ علیم

                                            پیر را بگزین كه بی پیر این سفر            هست بس پر آفت و خوف و خطر

                                               آن رهی که بارها تو رفته ای         بی قلاوز اندر آن آشفته ای

                                       پس رهی را که نرفتستی تو هیچ          هین مرو تنها ز رهبر سر مپیچ

                                          هر که او بی مرشدی در راه شد       او ز غولان گمره و در چاه شد

                                                 گر نباشد سایۀ پیر ای فضول           بس تو را سر گشته دارد بانگ غول

                                                 غولت از راه افکند اندر گزند         از تو داهی تر در این ره بس بدند

                                                 از نبی بشنو ضلال رهروان          که چسان کرد آن ابلیس بد روان 

                                          صد هزاران ساله راه از جاده دور              بردشان و كردشان زادبار عور

                                               استخوانها ببین و مویشان         عبرتی گیر و مران خر سویشان

                                              گردن خر گیر و سوی راه كش         سوی ره بانان و ره دانان خوش

                                    هین مهل خر را، و دست از وی مدار         زآنكه عشق اوست سوی سبزه زار

                                         گر یكی دم تو به غفلت واهلیش        او رود فرسنگ ها سوی حشیش

                                       دشمن راه است خر، مست علف        ای بسا خربنده كز وی شد تلف

                               گر ندانی ره هر آن چه خر بخواست        عكس آنرا کن که هست آن راه راست

                                             شاوِروهُنَّ پس آنگه خالفوا         إن من لم یعصهن تالف

                                          با هوا و آرزو كم باش دوست        چون یضلك عن سبیل الله اوست

                                              این هوا را نشكند اندر جهان        هیچ چیزی همچو سایۀ همرهان  

                                                                                                                             

                                                                                                                                 (مثنوی)

انباز (یار، شریک) – قلاوز (سوارانی را گویند که به جهت محافظت لشکر در بیرون لشکر میباشند

نز (نه از) -  من لدن ( از نزد و جانب [خداوند])

- جَزَاء بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ: بخشی از آیۀ 17 سورۀ سجده که کامل آن بدین مضمون است:

           هیچ کس نمی داند که پاداش نیکوکاریش چه نعمت

           و لذتهای بی نهایت که روشنی بخش دیده است

           و درعالم غیب بر او ذخیره شده است.

- استخوانهاشان ببین و مویشان          عبرتی گیر و مران خر سویشان

این بیت اشاره ایست به آیۀ 36 سورۀ نحل بدین مضمون:

           و همانا ما در میان هر امتی پیغمبری فرستادیم،

           تا به خلق ابلاغ کند که خدای یکتا را بپرستید و از بتان وفرعونان دوری کنید.

           پس بعضی مردم را خدا هدایت کرد و بعضی دیگر در ضلالت و گمراهی ثابت ماندند.

          اکنون شما عاقلان در روی زمین گردش کنید تا بنگرید عاقبت آنان که انبیا را تکذیب کردند به

           کجا رسید.

گر ندانی ره هر آن چه خر بخواست         عكس آنرا کن که هست آن راه راست

           شاوِروهُنَّ پس آنگه خالفوا           إن من لم یعصهن تالف

        با هوا و آرزو كم باش دوست           چون یضلك عن سبیل الله اوست

این ابیات اشاره ایست به آیۀ 26 سورۀ ص بدین مضمون:

          ای دادود ما تو را در روی زمین مقام خلافت دادیم،

          تا در میان خلق خدا به حق حکم کنی

          وهرگز هوای نفس را پیروی نکنی که تو را از راه خدا گمراه سازد.

          و آنان که از راه گمراه شوند چون روز حساب را فراموش کرده اند

          به عذاب سخت معذب خواهند شد.