50- دم بدم با حق در سخنیم

چون امیر می آید مولانا سخنهای عظیم می فرماید، که سخن منقطع نیست از آنکه اهل سخنست، دایما سخن بوی میرسد و سخن بوی متصل است. در زمستان اگر درختها برگ و بر ندهد تا نپندارند که در کار نیستند، ایشان دایما بر کارند. زمستان هنگام دخل است، تابستان هنگام خرج. خرج را همه بینند اما دخل را نبینند، چنانکه شخصی مهمانی کند و خرجها کند. این را همه بینند اما آن دخل را که اندک اندک جمع کرده بود برای مهمانی، نبینند و ندانند، و اصل دخلست که خرج از دخل می آید.

ما را با آنکس که اتصال باشد دم بدم با وی در سخنیم [و یگانه و متصلیم] در خموشی و غیبت و حضور، بلکه در جنگ هم بهمیم و آمیخته ایم، اگر چه مشت بر هم دگر می زنیم، با وی در سخنیم و یگانه و متصلیم. آن را مشت مَبین، در آن مشت مویز باشد. باور نمی کنی باز کن تا ببینی چه جای مویز، چه جای درّهای عزیز.

آخر دیگران رقایق و دقایق و معارف می گویند از نظم و نثر، اینک میل امیر این طرفست و با ماست، از روی معارف و دقایق و موعظه نیست، چون در همه جایها ازین جنس هست و کم نیست، پس، اینک مرا دوست می داردو میل می کند. این غیر آنهاست او چیز دیگر می بیند، ورای آنکه از دیگران دیده است. روشنایی دیگر می باید.

شرح

- با وی در سخنیم و یگانه و متصلیم ...: خداوند در قرآن می فرماید:

          و هر کجا باشید او با شماست           (حدید – 4)

          ما از رگ گردن به او نزدیکتریم             (ق – 16)

ولی به دلیل نهایت نزدیکی حق به ما، و نابینا بودن چشم دل او را نمی بینیم. مولانا در گزیده 181 این چنین تفسیر نموده است ((حق عظیم نزدیک است به تو، هر فکرتی و تصوری که می کنی او ملازم آنست. زیرا آن تصور و اندیشه را او هست می کند و برابر تو می دارد الا او را از غایت نزدیکی نمی توانی دیدن)) و آیۀ 4 سورۀ حدید را این چنین تفسیر می نماید:

گر به جهل آییم، آن زندان اوست         ور به علم آییم، آن ایوان اوست

                                          ور به خواب آییم، مستان وی ایم         ور به بیداری، به دستان وی ایم

                                                 ور بگرییم ابر پر زرق وی ایم         ور بخندیم آن زمان برق وی ایم

                                      ور به خشم و جنگ، عكس قهر اوست        ور به صلح و عذر، عكس مهر اوست

                                                   ما كه ایم اندر جهان پیچ پیچ        چون الف، او خود چه دارد؟ هیچ هیچ

                                                  چون الف گر تو مجرد میشوی        اندر این ره مرد مفرد میشوی

                                                  جهد کن تا ترک غیر حق کنی       دل از این دنیای فانی برکنی          

                                                                                                                                                     (مثنوی)

 

-  گر به جهل آییم، آن زندان اوست         ور به علم آییم، آن ایوان اوست

   ور به خواب آییم، مستان وی ایم         ور به بیداری، به دستان وی ایم 

این ابیات اشاره ایست به آیه های3 و4 سورۀ حدید بدین مضمون:

          اوّل و آخر هستی و پیدا و پنهان وجود همه اوست و او به همۀ امور عالم داناست.  

          اوست خدایی که آسمانها و زمین را در شش روز بیافرید آنگاه به تدبیر عرش پرداخت.  

          و او هرچه در زمین فرو رود و هرچه برآید و آنچه از آسمان نازل شود  

          و آنچه بالا رود همه را می داند، 

          و هر کجا باشید او با شماست

          و به هرچه کنید به خوبی آگاه است.  

- ور بگرییم ابر پر زرق وی ایم          ور بخندیم آن زمان برق وی ایم

این بیت اشاره ایست به آیۀ 43 سوره نجم بدین مضمون:

          وهم او بندگان را شاد و خندان سازد و غمین و گریان گرداند.