5- در پاک کردن دل از اغراض

آدمی می باید که آن ممیز خودرا عاری از غرضها کند و یاری جوید در دین، دین یار شناسی است، اما چون عمر را بی تمیزان گدرانیده، ممیزه او ضعیف شده و نمی تواند آن یار دین را شناختن. تو این وجود را پروردی که درو تمیز نیست، تمیز آن یک صفت است. نمی بینی که دیوانه را دست و پای هست اما تمیز نیست؟ تمیز آن معنی لطیفست که در تست و شب و روز در پرورش آن بی تمیز مشغول بوده ای، بهانه می کنی که آن به این قایمست [ آخر این نیز با آن قایم است]، چونست که کلی در تیمار داشتی این را و اورا بکلی گذاشته ای؟ بلکه این به آن قایمست و آن باین قایم نیست، آن نور ازین دریچه های چشم وگوش و غیر ذلک برون می زند، اگر این دریچه ها نباشداز دریچه های دیگر سر بزند. همچنان باشد که چراغی آورده ای در پیش آفتاب که آفتاب را با این چراغ می بینم، حاشا، اگر چراغ نیاوری، آفتاب خودرا بنماید. چه حاجت چراغ است؟

شرح (استاد قمشه ای)

- آدمی می باید که...: از دیدگاه مولانا اغراض که همان امراض نفسانی هستند، سه ارزش بزرگ انسانی، یعنی علم، هنر و اخلاق را بی اعتبار می کند، در علم، اغراض نفسانی حجاب ادراک است و شخص در هرچه می نگرد به جای درک حقیقت تنها اغراض و مشتهیات خودرا می یابد.        

      طالب هر چیز، ای یار رشید،        جز همان چیز که می جوید ندید

      گاو در بغداد آید ناگهان،        بگذرد از این کران تا آن کران

                                               از همه عیش و خوشیها و مزه        او نبیند غیر قشر خربزه.        

                                                                                                                                                 (مثنوی)

و نیز در حکایت آن قاضی که در وقت انتصاب می گریست و می گفت (( آه چگونه جاهلی [یعنی قاضی که از احوال طرفین دعوی بی خبر است] میان دو عالم [ یعنی طرفین دعوی که به کار خود عالمند] حکم کند)) از قول دستیار خردمند او آمده است:

                                              گفت: خصمان عالمند و علتی،       جاهلی تو، لیک شمع ملتی؛

زانکه تو علت نداری در میان،        آن فراغت هست نور دیدگان      

                                               جهل را بی علتی عالم کند،       علم را علت کژ و ظالم کند            

                                                                                                                                               (مثنوی)

همچنین در عالم هنر اغراض از دل به چشم و از چشم بر پردۀ عالم خارج می افتند، و زشت را زیبا و زیبا را زشت می نمایند:

                                           خشم و شهوت مرد را احول کند؛       ز استقامت روح را مبدل کند

                                      چون غرض آمد، هنر پوشیده شد،        صد حجاب از دل به سوی دیده شد      

                                                                                                                                              (مثنوی)

احول (دوبین، لوچ)

درروابط انسانی و عالم اخلاق نیز چنین است که:

            غرضها تیره دارد دوستیها؛         

            غرضها را چرا از دل نرانیم.    (دیوان شمس)

و یک سر آنکه در آغاز مثنوی می گوید ((بشنو از نی)) آن است که سخن را باید از انسان پاک و خالی از اغراض شنید، زیرا نی بکلی از خود، یعنی اغراض شخصی تهی است و تنها آنچه در او بدمند، باز می گوید:

                                     کیست نی، آن کس که گوید دم بدم؛      من نیم جز موج دریای قدم.

از وجود خود چو نی گشتم تهی                                                      نیست از غیر از خدایم آگهی

                                 چونکه من من نیستم، این دم ز هوست؛      پیش این دم، هر که دم زد کافر اوست.

مثال کامل این نبی اکرم است که قرآن در شأن او گوید:

           او از هوای نفس خود سخن نمی گوید.

           و این [قرآن] جز آنچه به او وحی شده است سخن دیگر نیست.                       (نجم – 3)

 - چراغی آورده ای در پیش آفتاب:

زهی نادان که او خورشید تابان       به نور شمع جوید در بیابان.               

                                                                                                  (گلشن راز)

- آفتاب خودرا بنماید: در این گزیده مولانا روح را به خورشید تشبیه کرده است که هر چند نور آن از روزن چشم و گوش رخ می نماید، اما محصور در بدن نیست، بلکه همچون آفتاب، فارغ از دریچه های عالم جسمانی، وجود مستقل دارد و به ذات خویش قائم است و آدمی، که حقیقت ذات او همان آفتاب ادراک وتمیز است، غالب اوقات در سوداها و اندیشه های خویش از عالم تن غافل است، اما از خود هیچگاه غفلت ندارد. این برهان مولانا در تجرد روح مشابه نظریۀ (( انسان معلق در فضا)) ست که ابن سینا در اشارات مطرح کرده  و نتیجه گرفته که اثبات روح را هیچ دلیلی نمی باید و نفس بی هیچ واسطه، به علم حضوری، خود را فارغ از تن درک می کندو به قول مولانا:

آفتاب آمد دلیل آفتاب؛       گر دلیلت باید، از وی رخ متاب.   

                                                                                         (مثنوی)

(+) - چون غرض آمد، هنر پوشیده شد،       صد حجاب از دل به سوی دیده شد

این بیت اشاره ایست به آیۀ های 45 و 46 سورۀ اسراء بدین مضمون:

          و چون تو قرآن را تلاوت کنی

          ما میان تو و آنها که از جهل و عناد ایمان ندارند حجابی بداریم.

          و ما بر دلهای تیرۀ آن کافران پرده ای افکنده ایم

          که قرآن را فهم نمی کنند و گوشهایشان هم از شنیدن سخن حق سنگین است  

          و چون تو در قرآن خدا را به وحدانیت و یگانگی یاد کنی؛

          آنان روی گردانیده و گریزان می شوند.