49- در بیان آنکه فطرت طبیب درون است

 عیسی علیه السلام بسیار خندیدی، یحیی علیه السلام بسیار گریستی.

یحیی به عیسی گفت: که تو از مکرهای دقیق قوی ایمن شدی که چنین می خندی.

عیسی گفت: که تو از عنایتها و لطفهای دقیق، لطیف غریب حق قوی غافل شدی که چندینی می گریی.

ولی ای از اولیاء حق درین ماجرا حاضر بود، از حق پرسید: ازین هر دو کرا مقام عالیتر است؟

 جواب گفت که: اَحْسَنُهُمْ بِیْ ظَنَّاً، یعنی انَا عِنْد ظَنّ عَبْدِیْ بِیْ، من آنجام که ظن بنده منست، به هر بنده مرا خیالیست و صورتیست، هرچه او مرا خیال کند من آنجاباشم. من بندۀ آن خیالم که حق آنجا باشد، بیزارم از آن حقیقت که حق آنجا نباشد، خیالها را ای بندگان من پاک کنید که جایگاه و مقام منست.

اکنون تو خودرا می آزما که از گریه و خنده، از صوم ونماز و از خلوت و جمعیت و غیره ترا کدام نافع تر است و احوال تو بکدام طریق راست تر می شود و ترقیت افزون تر آن کار را پیش گیر.

اِسْتَفْتِ قَلبَکَ وَ اِنْ اَفتَاکَ الْمُفْتُوْنَ، ترا معنی هست در اندرون، فتوی مفتیان برو عرض دار تا آنچه اورا موافق آید آن را گیر، همچنانکه طبیب نزد بیمار می آید، از طبیب اندرون می پرسد، زیرا تورا طبیبی هست در اندرون، و آن مزاج توست که دفع می کند و می پذیرد . و لهذا طبیب بیرون از وی پرسد که فلان چیز که خوردی چون بودی. سبک بودی؟ گران بودی؟ خوابت چون بود؟ از آنچه طبیب اندرون خبر دهد طبیب بیرون بدان حکم کند. پس، اصل آن طبیب اندرون است و آن مزاج اوست. چون این طبیب ضعیف شود و مزاج فاسد گردد، از ضعف چیزها بعکس بیند و نشانهای کژ دهد: شکر را تلخ گوید و سرکه را شیرین. پس، محتاج شد به طبیب بیرونی که اورا مدد دهد تا مزاج بر قرار اول آید. بعد از آن، او باز به طبیب خود نماید و از او فتوا می ستاند. همچنین مزاجی هست آدمی را از روی معنی. چون آن ضعیف شود، حواس باطنۀ او هر چه بیند و هر چه گوید همه بر خلاف باشد. پس، اولیا طبیبانند. اورا مدد کنند تا مزاجش مستقیم گردد و دل ودینش قوت گیرد که: اَرِنِی الْاَشْیَاءَ کَمَاهِیَ (خدایا اشیاء را آنچنان که هستند به من بنمای).

آدمی عظیم چیز است. در وی همه چیز مکتوب است. حجب و ظلمات نمی گذارد که او آن علم را در خود بخواند. حجب و ظلمات این مشغولیهای گوناگون است و تدبیرهای گوناگون دنیا و آرزوهای گوناگون. با این همه که در ظلمات است و محجوب پرده هاست، هم چیزی می خواند و از آن واقف است؛ بنگر که چون این ظلمات و حجب بر خیزد، چه سان واقف گردد و از خود چه علمها پیدا کند.

آخر این حرفه ها از درزیی و بنّایی و درودگری و زرگری و علم  و نجوم و طب و غیره و انواع حرف مالا یُعد و لا یحصی، از اندرون آدمی پیدا شده است، از سنگ و کلوخ پیدا نشده. آنکه میگویند: زاغی آدمی را تعلیم کرد که مرده را در گور کند، آن هم از عکس آدمی بود که بر مرغ زد، تقاضای آدمی اورا بر آن داشت، آخر حیوان جزو آدمیست، جزو کل را چون آموزد؟ چنانکه آدمی خواهد که بدست چپ نویسد، قلم بدست گیرد، اگر چه دل قویست اما دست در نوشتن می لرزد اما دست به امر دل می نویسد.

شرح (استاد قمشه ای)

- (+) - هرچه او مرا خیال کند من آنجاباشم ...: این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است:

                                                       آینه كلی بر آوردم ز دود         دیدم اندر آینه نقش تو بود

                                                         آینه کلی ترا دیدم ابد         دیدم اندر چشم تو من نقش خود

                                              گفتم: آخر خویش را من یافتم         در دو چشمش راه روشن یافتم

                                        گفت: وهمم كان خیال توست هان        ذات خود را از خیال خود بدان

                                                نقش من از چشم تو آواز داد        كه منم تو، تو منی در اتحاد

                                              كاندر این چشم منیر بی زوال         از حقایق راه كی یابد خیال

                                         در دو چشم غیر من تو نقش خود         گر ببینی آن خیالی دان و رد


- (+) - استَفتِ قَلبَکَ ...: تفسیر این حدیث نبوی در مثنوی اینچنین آمده است:

                                            زر قلب و زر نیكو در عیار         بی محك هرگز ندانی ز اعتبار

                                             هر كه را در جان خدا بنهد محك         هر یقین را باز داند او ز شك

                                         آنچه گفت: استفت قلبک مصطفی         آن کسی داند، که پُر بود از وفا

                                                در دهان ِ زنده خاشاك ار جهد         آنگه آرامد كه بیرونش نهد

                                             در هزاران لقمه یك خاشاكِ خُرد         چون در آمد، حس زنده پی ببرد

                                                  حس دنیا، نردبان این جهان         حس عقبا، نردبان آسمان

                                           صحت این حس، بجوئید از طبیب         صحت آن حس بجوئید از حبیب

 - تورا طبیبی هست.....: در نظام فکری مولانا، اصل بر سلامت جسم و جان است که هردو بر طبق فطرت الاهی ساخته شده اند، و خداوند در هریک تمیز نهاده است تا مصالح و مضار خودرا تشخیص دهد: جسم را تمیز مفید از مضر و جان را تمیز خیر و شر. اما چون این فطرت - که گاه از آن به ((مزاج)) تعبیر می کنند -  به دلایل گوناگون، از جمله غلبۀ عادات و تحمیل بر فطرت، بیمار شود، این تمیز از میان می رود و آدمی از درک حقیقت اشیاء فرو می ماند، چنانکه در بیماری صفرا عسل را تلخ یابد و در ابتلا به صفرای حرص دنیا گوید که ((حقیقت تلخ است)) پس، در مزاج جسمانی محتاج به طبیب بدن است تا حدود انحرافات مزاج را از فطرت بشناسد و بیمار را به مزاج اول باز گرداند؛ و در مزاج روحانی، نیازمند به هدایت انبیا و اولیا است که اورا مدد کنند تا به فطرت الاهی خویش باز گردد. توبه، که معنی اصلی آن بازگشت است، مشعر به همین معناست که چون نفس به خود باز گردد، حقیقت اشیا را چنانکه هستند دریابد؛ و این تفسیر دیگری است بر حدیث : اَرِنی الاَشیاءَ کماهی – خدایا اشیاء را آنچنان که هستند به من بنمای.

تشبیه انبیا و اولیا به طبیب از موضوعاتی است که در مثنوی و دیوان شمس مکرر به آن اشاره شده است:

                                          ما طبیبانیم شاگردان حق؛          بحر قُلزُم دید مارا فانفَلَق.

                                               آن طبیبان طبیعت دیگرند          که به تو از راه نبضی بنگرند.

                               ما به دل، بی واسطه، خوش بنگریم؛          کز فراست به عالی منظریم.

                                                                                                                                 (مثنوی)

     قلزم ( دریای سرخ، مطلق دریا) – فانفلق ( پس شکافته شد [ دریا به عصای موسی.]- شعراء – 63)

          حکیمیم، طبیبیم، زبغداد رسیدیم؛         

          بسی علتیان را زغم باز خریدیم.

          طبیبان فصیحیم که شاگرد مسیحیم:         

          بسی مرده گرفتیم در او روح دمیدیم.  

          طبیبان الاهیم، زکس مزد نخواهیم؛          

          که ما پاکروانیم، نه طماع و پلیدیم.         (دیوان شمس)

بهترین تمثیل در بیان بیماری فطرت در مثنوی، داستان دباغی است که در بازار عطاران از بوی عطر بیهوش می شود و به بوی سرگین (فضله چهار پایان، پهن) به هوش می آید. حافظ در بیان کیفیت انحراف ذوق از فطرت سلیم بیتی لطیف دارد:

                        نوای بلبلت، ای گل، کجا پسند آید؟            که گوش هوش به مرغان هرزه گوی داری.

(+) - ما طبیبانیم شاگردان حق؛          بحر قُلزُم دید مارا فانفَلَق

این بیت اشاره ایست به آیۀ 63 سوره شعراء بدین مضمون:

          پس ما به موسی وحی کردیم که عصای خود را به دریا زن؛

          چون زد دریا شکافت و آب هر قطعۀ دریا مانند کوهی بزرگ بر روی هم قرار گرفت.