48- مقام های امن

عالم از روی لغت این باشد که از عارف عالیتر باشد، زیرا خدای را عالم گویند، اما عارف نشاید گفتن، معنی عارف آنست که نمی دانست و دانست، و این در حق خدا نشاید، اما از روی عرف عارف بیش است زیرا عارف عبارتست از آنچه بیرون از دلیل داند، عالم را مشاهده، و معاینه دیده است، عرفا، عارف این را گویند.

آورده اند که عالم به از صد زاهد، و عالم به از صد زاهد چون باشد؟ آخر این زاهد به علم زهد کرد، زهد بی علم محال باشد.

 آخر زهد چیست؟ از دنیا اعراض کردن و روی به طاعت و آخرت آوردن، آخر می باید که دنیا را بداند، و زشتی و بی ثباتی دنیا را بداند، و لطف و ثبات و بقای اخرت را بداند، و اجتهاد در طاعت، که چون طاعت کنم و چه طاعت؟ این همه علمست. پس، زهد بی علم محال بود، پس آن زاهد هم عالمست، هم زاهد.

این عالم که به از صد زاهد است حق باشد، معنیش را فهم نکرده اند، علم دیگرست که بعد از این زهد و علم که اول داشت، خدای بوی دهد، که این علم دوم ثمره آن علم و زهد باشد، قطعاٌ این چنین عالم به از صد هزار زاهدباشد.

نطیر این همچنانکه مردی درختی نشاند و درخت بار داد، قطعاٌ آن درخت که بار داد به از صد درخت باشد که بار نداده باشد، زیرا آن درختان شاید که به بر نرسند که آفات در ره بسیارست. حاجی ای که بکعبه رسد، به از آن حاجی ای باشد که در برّیه (بیابان) روانست که ایشان را این خوف است برسند یا نرسند، اما این بحقیقت رسیده است. یک حقیقت به از هزار شَک است.

امیر نایب گفت: آنکه نرسید هم امید دارد.

فرمود: کو آنکه امید دارد تا آنکه رسید.

از خوف تا امن فرقی بسیارست، و چه حاجتست به فرق؟ بر همه این فرق ظاهر است. سخن در امن است، که از امن تا امن فرقهای عظیمست. تفضیل محمد، صلی الله علیه وسلّم، بر انبیا، آخر از روی امن باشد، و اگرنه جمله انبیاء در امنند، و از خوف گذشته اند، الّا در امن مقامهاست که:

وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ (بعضی را بر بعضی [به مال و جاه دنیوی] برتری داده ایم - زخرف- 32)

  الا که عالم خوف و مقامات خوف را نشان توان داد، اما مقامات امن بی نشان است. در عالم خوف نظر کنند هر کسی در راه خدا چه بذل می کند، یکی بذل تن می کند و یکی بذل مال و یکی بذل جان، یکی روزه، یکی نماز، یکی ده رکعت، یکی صد رکعت، پس، منازل ایشان مصوّرست و معین، توان از آن نشان دادن، همچنانکه منازل قونیه با قیصریه معین است، قیماز و اپروخ و سلطان وغیره، اما منازل دریا از انطالیه تا اسکندریه بی نشانست، آنرا کشتیبان داند باهل خشکی نگویند چون نتواند فهم کردن.

امیر گفت: هم گفت نیز فایده می کند، اگر همه را ندانند، اندک بدانند و پی برند و گمان برند.

فرمود: ای والله کسی در شب تار نشسته است بیدار، بعزم آنکه سوی روز میروم اگر چه چگونگی رفتن را نمی داند اما چون روز را منتظر است، به روز نزدیک می شود تا شخصی در شب تاریک و ابر پس کاروانی می رود، نمی داند که کجا رسید و کجا می گذرد و چه قدر قظع مسافت کرد اما چون روز شد، حاصل آن رفتن را ببیند، سر بجایی بر زند. هرکه حسبة الله اگر دو چشم بر هم زند، آن ضایع نیست: فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ (هرکس به مقدار ذره ای نیکویی کند بیقین [پاداش] آن را خواهد دید - زلزال – 7) – آلا چون اندرون تاریکست و محجوب، نمی بیند که چه قدر پیش رفته است، آخر ببیند که "الدنیا مزرعة الاخرة" هرچه اینجا بکارد آنجا بر گیرد.

شرح

- عارف عبارتست از آنچه بیرون از دلیل داند، عالم را مشاهده، و معاینه دیده است ...: این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است:

                                                 آن دلی كو مطلع مهتابهاست          بهر عارف فتحت ابوابهاست

                                        با تو دیوار است و با ایشان در است          با تو سنگ و با عزیزان گوهر است

                                                    آنچه تو در آینه بینی عیان           پیر اندر خشت بیند بیش از آن

                                               پیر ایشان اند، كاین عالم نبود          جان ایشان بود در دریای جود

                                          پیش از این تن، عمرها بگذاشتند           پیشتر از كشت، بر برداشتند

                                             پیشتر از نقش، جان پذرفته اند           پیشتر از بحر، دُرّها سفته اند

- که این علم دوم ثمره آن علم و زهد باشد ...: این مضمون در مثنوی نیز آمده است:

                                       جان شرع و جان تقوى عارف است          معرفت محصول زهد سالف است‏

                                          زهد اندر كاشتن كوشيدن است          معرفت آن كشت را روييدن است‏

                                           پس چو تن باشد جهاد و اعتقاد           جان اين كشتن نبات است و حصاد

سالف (پیشین ) - حصاد (درو کردن)

- از خوف تا امن فرقی بسیارست ...: این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است:

                                          هست زاهد را غم ِ پایان كار           تا چه باشد حال او روز ِ شمار

                                         عارفان ز آغاز گشته هوشمند           از غم و احوال ِ آخر فارغند

                                           بود عارف را غم ِ خوف و رجا           سابقه دانیش  خورد آن هر دو را

                                       دید كاو سابق زراعت كرد ماش           او همی داند چه خواهد بود چاش

                            عارف است او، باز رَست از خوف و بیم            های و هو را كرد تیغ ِ حق دو نیم

                                             بود او را بیم و امید از خدا           خوف  فانی شد، عیان شد آن رجا

                                  خوف طی شد، جملگی امید شد           نور گشت و تابع خورشید شد

- وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ ...: بخشی از آیۀ 32 سورۀ زخرف که کامل آن بدین مضمون است:

           آیا آنها باید فضل و رحمت خدای تو را تقسیم کنند؟

           در صورتی که ما خود معاش و روزی آنها را در حیات دنیا تقسیم کرده ایم،

           و بعضی را بر بعضی [به مال و جاه دنیوی] برتری داده ایم

           تا بعضی از مردم بعضی دیگر را مسخر خدمت کنند.

           و رحمت خدا از آنچه [از مال دنیا] جمع می کنند بسی بهتر است.