47- همه بندگی حق می کنند

سخنهای بزرگان، اگر بصد صورت مختلف باشد چون حق یکیست و راه یکیست سخن دو چون باشد؟ اما بصورت مخالف مینماید، بمعنی یکیست، و تفرقه در صورتست و در معنی همه جمعیت است.

چنانکه امیری بفرماید که خیمه بدوزند، یکی ریسمان میتابد، یکی میخ میزند، یکی جامه می بافد، و یکی دوزد و یکی می درّد و یکی سوزن میزند. این صورتها اگر چه از روی ظاهر مختلف و متفرقند، اما از روی معنی جمعند و یکی کار می کنند.

 و همچنین احوال این عالم نیز چون درنگری همه بندگی حق می کنند، از فاسق و صالح، و از عاصی و مطیع، و از دیو و ملک. مثلا پادشاه خواهد که غلامان را امتحان کند و بیآزماید باسباب، تا با ثبات از بی ثبات پیدا شود، و نیک عهد از بد عهد ممتاز گردد، و با وفا از بی وفا، اورا موسوسی و مهیّجی میباید تا ثبات او پیدا شود، اگر نباشد ثبات او چون پیدا شود؟ پس، آن موسوس و مهیج بندگی پادشاه می کند، چون خواست پادشاه اینست که این چنین کند. بادی فرستاد تا ثابت را از غیر ثابت پیدا کند، و پشه را از درخت و باغ جدا گرداند، تا پشه برود و آنچه باشد بماند.

 ملکی کنیزکی را فرمود: که خودرا بیآرا و بر غلامان من عرض کن، تا امانت و خیانت ایشان ظاهر شود.

 فعل کنیزک اگر چه بظاهر معصیت می نماید، اما در حقیقت بندگی پادشاه می کند.

این بندگان خودرا چون درین عالم دیدند، نه بدلیل و تقلید بل معاینه بی پرده و حجاب، که جمله از نیک و بد بندگی و طاعت حق می کند که:

 وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ (موجودی نیست در عالم جز آنکه ذکرش تسبیح و ستایش حضرت اوست - اسراء -44)

- پس، در حق ایشان همین عالم قیامت باشد، چون قیامت عبارت از آنست که همه بندگی خدا کنند، و کاری دیگر نکنند جز بندگی او، و این معنی را ایشان همین جا می بینند که: لَوْ کُشِفَ الغِظاءِ ما اْزْدَدْتُ یَقِیْناً.  (چون قالب را بر گیرند و قیامت ظاهر شود، یقین من زیادت نگردد - علی علیه السلام).

شرح

- اما بصورت مخالف مینماید، بمعنی یکیست ...: تکثر معنی در عالم صورت در مثنوی چنین بیان شده است:  

   ده چراغ ار حاضر آری در مكان         هر یكی باشد به صورت، غیر آن

                                                     فرق نتوان كرد نور هر یكی         چون به نورش روی آری، بی شكی

                                                اطلب المعنی من الفرقان و قل         لا نفرق بین آحاد الرُسُل

                                         گر تو صد سیب و، صد آبی بشمری         صد نماند، یك شود چون بفشری

                                            در معانی قسمت و اعداد نیست         در معانی تجزیه و افراد نیست

                                                اتحاد یار، با یاران خوش است         پای معنی گیر، صورت سركش است

                                           صورت سركش، گدازان كن، ز رنج         تا ببینی زیر آن، وحدت چو گنج

                                                     ور تو نگدازی، عنایتهای او         خود گدازد ای دلم مولای او

                                               او نماید، هم به دلها خویش را         او بدوزد، خرقۀ درویش را

                                               منبسط بودیم و یك گوهر همه         بی سر و بی پا بُدیم، آن سر همه

                                                یك گهر بودیم، همچون آفتاب         بی گره بودیم و صافی، همچو آب

                                              چون به صورت آمد آن نور سره         شد عدد، چون سایه های كنگره

                                                كنگره ویران كنید، از منجنیق         تا رود فرق از میان این فریق
   

                                                                                                                                                (مثنوی)

- اما از روی معنی جمعند و یکی کار می کنند ...: تضاد وتفرقه صوری که در معنی جمعند و یک کار می کنند در مثنوی چنین آمده است:

                                    كاف و نون همچون كمند آمد جَذوب        تا كشاند مر عدم را در خطوب

                                             پس دو تا باید كمند اندر صور        گر چه یكتا باشد آن دو در اثر

                                                  گر دوپا گر چارپا، ره را بُرد        همچو مقراض دو تا یكتا بُرد

                                                  آن دو انبازان گازر را ببین        هست در ظاهر خلاف آن و این

                                              آن یكی كرباس در جو میزند        و آن دگر انباز خشكش می كند

                                             باز او آن خشك را تر می كند       گوییا ز استیزه، ضد بر می تند

                                                 لیك آن دو ضدّ استیزه نما       یكدل و یك كار باشند ای فتا

                                    هر نبی و هر ولی را مسلكی است       لیك تا حق می برد، جمله یكی است

مقراض (قیچی) – انباز (شریک) – گازر (رختشو)

- وَإِن مِّن شَيْءٍ ...: بخشی از آیۀ 44 سورۀ اسراء  که کامل آن بدین مضمون است:

          هفت آسمان و زمین و هرچه در آنهاست همه به ستایش و تنزیه خدا مشغولند،

          وموجودی نیست در عالم جز آنکه ذکرش تسبیح و ستایش حضرت اوست.

          ولیکن شما تسبیح آنها را فهم نمی کنید همانا او بسیار بردبار و آمرزنده است.