46- در معنی استغراق

اینچه می گویند که " اَلْقُلُوْبُ تَتَشَاهَدُ" گفتیست و حکایتی می گویند، برایشان کشف نشده است و اگر نه سخن چه حاجت بودی، چون قلب گواهی می دهد، گواهی زبان چه حاجت گردد؟

 امیر نایب گفت: که آری دل گواهی می دهد، اما دل را حظی هست جدا، و گوش را حظی هست جدا، چشم را حظیست جدا، و زبان راجدا، بهر یکی احتیاج هست تا فایده افزون تر باشد.

 فرمود: که اگر دل را استغراق باشد همه محو او گردند، محتاج زبان نباشد. آخر لیلی را که رحمانی نبود و جسمانی و نفس بود، و از آب و گل بود، عشق اورا آن استغراق بود که مجنون را چنان فرو گرفته بود و غرق گردانیده که محتاج دیدن لیلی بچشم نبود و سخن اورا بآواز شنیدن محتاج نبود که لیلی را از خود جدا نمی دید که:

خَیَالُکَ فِي عَینِی وَ َاِسْمُکَ فِي فَمِی             وَ ذِکرُکَ فِي قَلْبِيْ اِلیَ اَیْنَ اَکْتُبُ

اکنون چون جسمانی را آن قوّت باشد که عشق او را بدان حال گرداند که خودرا از او جدا نبیند، و حسهای او جمله درو غرق شوند، از چشم و سمع و شمّ و غیره که هیچ عضوی حظی دیگر نطلبد، همه را جمع بیند و حاضر دارد. اگر یک عضوی ازین عضو ها که گفتیم حظی تمام یابد، همه در ذوق آن غرق شوند و حظی دیگر نطلبند. این طلیبدن حس حظی دیگر جدا، دلیل آن می کند که این یک عضو، چنانکه حق حظست تمام نگرفته است، حظی یافته است ناقص، لاجرم در آن غرق نشده است. حس دیگرش حظ می طلبد، علاوه می طلبد، هر حسی حظی جدا.

حواس جمعند از روی معنی، از روی صورت متفرقند، چون یک عضو را استغراق حاصل شد همه دروی مستغرق شوند، چنانکه مگس بالا می پرد و پرش می جنبد و سرش می جنبد وهمه اجزاش می جنبند، چون در انگبین غرق شد، همه اجزاش یکسان شد، هیچ حرکت نکند.

 استغراق آن باشد که او در میان نباشد و اورا جهد نماند و فعل و حرکت نماند، غرق آب باشد. هر فعلی را که از او آید آن فعل او نباشد، فعل آب باشد. اگر هنوز در آب دست و پای می زند، اورا غرق نگویند، یا بانگی می زند که: آه غرق شدم. این را نیز استغراق نگویند.

آخر این اناالحق گفتن مردم می پندارندکه دعوی بزرگی است. اناالحق عظیم تواضع است، زیرا این که می گوید: من عبد خدایم. دو هستی اثبات می کند: یکی خودرا و یکی خدا را. اما آن که اناالحق می گوید، خودرا عدم کرد، به باد داد: می گوید اناالحق. یعنی من نیستم، همه اوست، جز خدا هستی را هستی نیست، من بکلی عدم محضم و هیچم. تواضع در این بیشتر است. این است که مردم فهم نمی کنند.   

اینکه مردی بندگی کند برای خدا حِسبةً لِله، آخر بندگی او در میانست، اگر چه برای خداست. خود را می بیندو خدای را می بیند. او غرق آب نباشد، غرق آب آنکس باشد که درو هیچ جنبش و فعلی نماند، اما جنبش های او جنبش آب باشد.

شیری در پی آهوی کرد، آهو از وی میگریخت. دو هستی بود، یکی هستی شیر و یکی هستی آهو، اما چون شیر باو رسید، و در زیر پنجه او قهر شد و از هیبت شیر بیهوش و بیخود شد، در پیش شیر افتاد. این ساعت هستی شیر ماند تنها، هستی آهو محو شد و نماند.

استغراق آن باشد که حق تعالی اولیا را غیر آن خوف که خلق می ترسند از شیر و از پلنگ و از ظالم، حق تعالی اورا از خود خایف گرداند و برو کشف گرداند که خوف از حقست، و امن از حقست، و عیش و طرب از حقست، و خورد و خواب از حقست. حق تعالی اورا صورتی بنماید، مخصوص و محسوس. در بیداری چشم باز، صورت شیر یا پلنگ یا آتش، که اورا معلوم شود حقیقت، که آن صورت شیر و پلنگ، که می بینیم، ازین عالم نیست، صورت غیب است که مصور شده است.

 و همچنین صورت خویش بنماید به جمال عظیم و همچنین بستانها و انهار و حور و قصور و طعامها و شرابها و خلعتها و براقها و شهرها و منزلها و عجایبهای گوناگون، و حقیقت می داند که از این عالم نیست، حق آنها را در نظر او می نماید و مصور می گرداند. پس، یقین شود اورا که خوف از خداست،  و امن از خداست، و همه راحتها و مشاهدها از خداست، و اکنون این خوف او بخوف خلق نماند، زیرا از آن این مشاهد است، بدلیل نیست چون حق معین بوی نمود که همه از اوست.

فلسفی این را داند، اما بدلیل داند، دلیل پایدار نباشد و آن خوشی که از دلیل حاصل بشود، آن را بقایی نباشد، تا دلیل را بوی می گویی و گرم تازه می باشد، چون ذکر دلیل بگذرد، گرمی و خوشی او نماند، چنانکه شخصی بدلیل دانست که این خانه را بنّایی هست، و بدلیل داند که این بنّا را چشم هست کور نیست، قدرت دارد عجز ندارد، موجود بود معدوم نبود، زنده بود و مرده نبود، بر بنای خانه سابق بود. این همه داند اما بدلیل داند، دلیل پایدار نباشد، زود فراموش شود. اما عاشقان چون خدمتها کردند، بنّا را شناختند، و عین الیقین دیدند و نان ونمک بهم خوردند و اختلاطها کردند. هرگز بنّا از تصور و نظر ایشان غایب نشود، پس، چنین کس فانی حق باشد. در حق او گناه گناه نبود، جرم جرم نبود، چون او مغلوب و مستهلک آنست.  

     پادشاهی غلامان را فرمود که هر یکی قدحی زرین بکف گیرند، که مهمان میآید، و آن غلام مقرب تر را نیز هم فرمود که قدحی بگیر.

 چون پادشاه روی نمود، آن غلام خاص از دیدار پادشاه بیخود و مست شد، قدح از دستش بیفتاد و بشکست. دیگران چون از او چنین دیدند، گفتند: چنین میباید، قدحهارا بقصد بینداختند.

 پادشاه عتاب کرد: چرا کردید؟

گفتند که: او [که] مقرب بود [نیز] چنین کرد.

پادشاه گفت: ای ابلهان آنرا او نکرد، آن را من کردم.

 از روی ظاهر همه صورتها گناه بود، اما آن یک گناه عین طاعت بود، بلکه بالای طاعت و گناه بود؛ خود مقصود از آن همه آن غلام بود. باقی غلامان تبع پادشاهند، پس، تبع او باشند، چون او عین پادشاهست، و غلامی برو جز صورت نیست، ازجمال پادشاه پُراست.

حق تعالی می فرماید " لَوْلَاکَ مَا خَلَقْتُ الْاَفْلَاکَ" هم اناالحق است. معنیش اینست که افلاک را برای خودم آفریدم. این اناالحق است بزبان دیگر و رمزی دیگر.

شرح (استاد قمشه ای)

 - استغراق آن باشد .... : (( استغراق)) در لغت مبالغه در غرق است، و نزد عارفان حالتی است که سالک در بحر مشیت و رضای حق غرق باشد و اورا هیچ حرکت نماند جز حرکت آب. در این حال استغراق، ((اناالحق)) گفتن نفی هستی و انیت است نه ادعای الوهیت و به همین سبب تواضع در آن بیش از ((هوالحق)) باشد که متضمن ادراک انیت است.

                                 منصور حلاج آن نهنگ دریا،          کز پنبۀ تن دانۀ جان کرد جدا،

                        روزی که اناالحق به زبان می آورد          منصور کجا بود؟ خدا بود خدا.

                                                                                                   (ابو سعید ابوالخیر)

مولونا در مثنوی مکرر به قصه منصور اشاره کرده و ((اناالحق)) گفتن اورا، که خود در میان نبود و خدا در وی سخن می گفت، با ((اناالحق)) گفتن فرعون، که سراپا خود بود و دعوی خدایی می کرد، فرق نهاده است:

          گفت فرعونی ((اناالحق)) گشت پست؛          گفت منصوری انالحق او برست.

                            چون قلم در دست غداری بود،          لاجرم منصور بر داری بود.

و نیز حالت ((استغراق)) را به حلول پری در آدمی تشبیه کرده و گوید:

                            چون پری غالب شود بر آدمی،          گم شود از مرد وصف مردمی.

                       ((او))ی او رفته، پری خود او شده؛         ترک، بی الهام، تازی گو شده.

                              هر چه او گوید پری گفته بود؛         زین سری نه، زان سری گفته بود.

                           چون پری را این دم و قانون بود،         کردگارِ آن پری را چون بود؟

و به عقیده مولانا ((وحی)) نیز در حال (( استغراق)) کامل نازل می شود، و لذا انتساب (( کلام وحی)) به پیامبر روا نیست:

                           گرچه قرآن از لب پیغمبر است          هر که گوید حق نگفت او کافر است

(+) - هیبت شیر بیهوش و بیخود شد ...: این مضمون در مثنوی این گونه آمده است:

                      گفت قائل: در جهان درویش نیست          ور بود درویش، آن درویش، نیست

                                هست از روی بقای ذات او           نیست گشته وصف او، در وصف هو

                               چون زبانۀ شمع پیش آفتاب          نیست باشد، هست باشد در حساب

                             هست باشد ذات او، تا تو اگر          بر نهی پنبه، بسوزد زآن شرر

                        نیست باشد، روشنی ندهد تو را          كرده باشد آفتاب او را فنا

                        در دو صد من شهد یك وقیه ز خل         چون در افكندی و در وی گشت حل

               نیست باشد طعم خل، چون می چشی          هست آن وقیه فزون چون میكشی

                         پیش شیری، آهوئی بیهوش شد         هستی اش در هست او روپوش شد

(+) - خوف از حقست، و امن از حقست ...: هرفردی با توجه به خصوصیات درونی خود یک پدیده واحد را به یک نوع درک می کند که این نوع درک مخصوص آن فرد در زمان وقوع آن پدیده می باشد، حتی یک نفر از یک موضوع واحد با توجه به حالت درونی خود در زمان های مختلف برداشتهای متفاوتی از قبیل شادی، غم، زیبا، زشت ... دارد. مولانا معتقد است که هر پدیدۀ در این عالم، تصویر معنی از عالم دیگر می باشد که برای درک انسان خاکی مصور (ترجمه) شده است بنابر این ((خوف از حقست، و امن از حقست، و عیش و طرب از حقست، و خورد و خواب از حقست. حق تعالی اورا صورتی بنماید، مخصوص و محسوس))

                                آتش طبعت اگر غمگین كند          سوزش از امر ملیك دین كند

                                آتش طبعت اگر شادی دهد          اندر او شادی ملیك دین نهد

                       چون كه غم بینی، تو استغفار كن          غم به امر خالق آمد، كار كن

                     چون بخواهد، عین غم شادی شود          عین بند پای، آزادی شود

                        باد و خاك و آب و آتش بنده اند         با من و تو مرده، با حق زنده اند

                          پیش حق آتش همیشه در قیام         همچو عاشق، روز و شب پیچان مدام

                                                                                                                   (مثنوی)

(+) - صورت غیب است که مصور شده است ...:  این مضمون در مثنوی آمده است:

                                                      صورت ديوار و سقف هر مكان          سايه‏ى انديشه‏ى معمار دان‏

                                                          گر چه خود اندر محل افتكار          نيست سنگ و چوب و خشتى آشكار

                          فاعل مطلق يقين بى‏صورت است          صورت اندر دست او چون آلت است‏

                             گه گه آن بى‏صورت از كتم عدم          مر صور را رو نمايد از كرم‏

                                 تا مدد گيرد از او هر صورتى          از كمال و از جمال و قدرتى‏

                               باز بى‏صورت چو پنهان كرد رو          آمدند از بهر كد در رنگ و بو

                                صورتى از صورتى ديگر كمال         گر بجويد باشد آن عين ضلال‏

                        پس چه عرضه مى‏كنى اى بى‏گهر         احتياج خود به محتاجى دگر

                         چون صور بنده‏ست بر يزدان مگو         ظن مبر صورت به تشبيهش مجو

                          در تضرع جوى و در افناى خويش         كز تفكر جز صورت نايد به پيش‏

                                                               ور غير صورتت نبود فره         صورتى كان بى‏تو زايد در تو به‏

                          صورت شهرى كه آن جا مى‏روى         ذوق بى‏صورت كشيدت اى روى‏

                          پس به معنى مى‏روى تا لامكان          كه خوشى غير مكان است و زمان‏

                            صورت يارى كه سوى او شوى          از براى مونسى‏اش مى‏روى‏

                   پس به معنى سوى بى‏صورت شدى          گر چه ز ان مقصود غافل آمدى‏

                                                   پس حقيقت حق بود معبود كل          كز پى ذوق است سيران سبل‏

                          ليك بعضى رو سوى دم كرده‏اند         گر چه سر اصل است سر گم كرده‏اند

                           ليك آن سر پيش اين ضالان گم          مى‏دهد داد سرى از راه دم‏

                          آن ز سر مى‏يابد آن داد اين ز دم          قوم ديگر پا و سر كردند گم‏

                      چون كه گم شد جمله جمله يافتند          از كم آمد سوى كل بشتافتند

افتکار (اندیشه نمودن، اندیشیدن) – کتم (نهانخانه)

(+) - گفت فرعونی ((اناالحق)) گشت پست؛        گفت منصوری انالحق او برست.

این بیت اشاره ایست به آیهای 24و 25 سورۀ نازعات بدین مضمون:

          [فرعون] گفت منم خدای بزرگ شما.

          خداهم در اثر این غرور و سرکشی او را به عقاب دنیا و آخرت گرفتار کرد.

(+) - باد و خاك و آب و آتش بنده اند        با من و تو مرده، با حق زنده اند

این بیت اشاره ایست به آیۀ 93 سورۀ مریم بدین مضمون:

          بلکه هیچ موجودی در آسمانها و زمین نیست جز اینکه خدا را بندۀ فرمانبردار است.