43- حکایت شیخ سررزی و سر خبر دادن او از باطن آدمیان

 آدمی را خواهی که بشناسی، اورا در سخن آر، از سخن او، اورا بدانی، و اگر طرّار باشد و کسی بوی گفته باشد که از سخن، مرد را بشناسند، و او سخن را نگاه دارد قاصدتاٌ (قصداٌ)، تا اورا در نیابند. همچنانکه آن حکایت که بچه در صحرا بمادر گفت: که مرا در شب تاریک سیاهی هولی، مانند دیو روی می نماید و عظیم می ترسم.

 مادر گفت که: مترس چون آن صورت را ببینی دلیر بر وی حمله کن، پیدا شود که خیال است.

 گفت:  ای مادر و اگر آن سیاه را مادرش چنین وصیت کرده باشد من چه کنم؟ اکنون اگر او را وصیت کرده باشد، که سخن مگو تا پیدا نگردی. منش چون شناسم؟

 گفت: در حضرت او خاموش کن و خودرا بوی ده و صبر کن، باشد که کلمه آی از دهان او بجهد، و اگر نجهد باشد که از زبان تو کلمه بجهد بِه نا خواست تو (بی اراده تو)، یا در خاطر تو سخن و اندیشۀ سر بزند، از آن اندیشه و سخن حال اورا بدانی زیرا که از او متأثر شدی، آن عکس اوست و احوال اوست که در اندرون تو سر بر زده است.

شیخ سَررَزی، رحمة الله علیه، میان مریدان نشسته بود. مریدی را سر بریان اشتها کرده بود. شیخ اشارت کرد که اورا سر بریان می باید بیارید.

گفتند: شیخ، به چه دانستی که اورا سر بریان می باید؟

گفت: زیرا که سی سال است که مرا بایست نمانده است، و حودرا از همه بایستها پاک کرده ام و منزهم. همچون آیینۀ بی نقش و ساده گشته ام، چون سر بریان در خاطر من آمد و مرا اشتها کرد و بایست شد، دانستم که آن از آن فلان است، زیرا آیینه بی نقش است. اگر در آیینه نقش نماید، نقش غیر باشد.

شرح (استاد قمشه ای)         

- شیخ سَررَزی...: مراد شیح محمد سر رزی زاهد است که اهل غزنین بوده و به اقرب احتمال از معاصران پدر مولاناست، و مولانا در مثنوی حکایتی از وی نقل کرده و وجه تسمیه اورا به ((سَررَزی)) نیز بیان داشته است:

  زاهدی در غزنی از دانش مزی         بد محمد نام و کنیت سر رزی.

                                                 بود افطارش سررز هرشبی،         هفت سال او دائم در مطلبی.

مزی (دارای مزیت و امتیاز)

 یعنی دائم روزه بوده وهر شب با برگ سَر شاخ رَز افطار می کرد. در معارف بهاء ولد، از آثار سلطان العلما، پدر مولانا، حکایتی شبیه به آنچه در فیه و مافیه آمده است، از شیخ سررزی نقل شده که عیناً به نقل از حواشی مرحوم فروزانفر بر فیه و مافیه (ص 267) درج می گردد:

(( خواجه محمد سررزی گفت تاج زید را که من از بهر آن دانستم که فلانی را نان و عسل آرند تا او بیارامد که من بیست سال در خود آرزوانه بکشتم  تا در من آروزانه نماند، تا هر که بیاید نزد من، از آرزوانۀ وی در من پدید آید تا بدانم که آن آرزوانه را او آورده است. و این محمد سررزی هرگز نماز آدینه نکردی، گفتی: شما نخست مسلمان باشید تا من در مسجد شما آیم، و مسلمانی سهل چیزی نیست))

. اگر در آیینه نقش نماید، نقش غیر باشد.....: این نکته که اگر آدمی از خود صافی شود، آیینه ضمیر مردمان گردد در آخرین حکایت مثنوی، با تعبیر مشابهی آمده است:

                                              آن یکی پرسید صاحب درد را.         گفت، ((در چند شناسی مرد را؟))

                                         گفت (( دانم مرد را در حین ز پوز          ور نگوید، دانمش اندر سه روز))

                                         وآن دگر گفت ((ار بگوید، دانمش          ور نگوید، در سخن پیچانمش. ))

                                          گفت (( اگر از مکر ناید در کلام،          حیله را دانسته باشد آن همام،

                                   سر اورا چون شناسی؟ راست گو.))          گفت ((من خامش نشینم پیش او

                                         چون بجوشد در حضورش از دلم          منطقی بیرون از این شادی و غم،

                                             من بدانم کو فرستاده به من          از ضمیر چون سهیل اندر یمن.

                                 در دل من این سخن زان میمنه است،         زانکه از دل جانب دل روزن است .))

پوز (دهان، سخن گفتن) – سهیل (ستاره ای درخشان که به مناسبت روشنی خاص در یمن ((سهیل یمانی)) خوانده می شود) – میمنه (جانب و طرف راست، مطلق جانب و طرف)

و نیز در حکایت همین شیخ سررزی در مثنوی، که فقیران و سائلان را بی سؤال به قدر خواست هریک عطا می کرد، سر دانستن ضمیر های خلق چنین توجیه شده است:

                                 پس بگفتندش: ((چه دانستی که او          این قدر اندیشه دارد، ای عمو؟))

                                   او بگفتی: ((خانه دل خلوت است،         خالی از کدیه مثال جنت است.

                                   اندر او جز عشق یزدان کار نیست.         جز خیال وصل او دیار نیست.

                                            هر چه بینم اندر او غیر خدا          آن زمن نبود، بود عکس گدا.

                                       گر در آبی نخل یا عرجون نمود،         جز زعکس نخلۀ بیرون نبود.))

                                         پس مصفا کن درون خویش را          تا بدانی سر هر درویش را.

 کدیه (گدایی)