42- عاشق شدن بر لامکان و بیچون

عجبم می آید از مردمان که گویند که اولیا و عاشقان به عالم بیچون، که اورا جای نیست و صورت نیست و بیچون و چگونه است، چگونه عشق بازی می کنند و مدد و قوت می گیرند و متأثر می شوند. آخر، شب و روز در آنند. این شخصی که شخصی را دوست می دارد و از او مدد می گیرد آخر این مدد از لطف و احسان و علم و ذکر و فکر و شادی و غم او می گیرد، و این جمله در عالم لا مکان است و او دم بدم از این معانی مدد می گیرد و متأثر می شود، عجبش نمی آید؛ و عجبش می آید که بر عالم لامکان چون عاشق شوند، و از وی چون مدد گیرند!

 حکیمی منکر می بود این معنی را، روزی رنجور شد و از دست رفت و رنج او دراز کشید، حکیمی الهی بزیارت او رفت و گفت: آخر چه می طلبی؟

گفت: صحّت.

گفت: صورت این صحّت را بگو که چگونه است تا حاصل کنم.

 گفت: صحّت صورتی ندارد [و بیچونست].

گفت: اکنون صحّت چون بیچونست چونش می طلبی؟ گفت آخر بگو که صحّت چیست؟

گفت: این می دانم که چون صحّت بیاید قوّتم حاصل می شود و فربه می شوم و سرخ و سپید می گردم و تازه وشکفته می شوم.

گفت: من از تو نفس صحّت می پرسم، ذات صحّت چه چیز است؟

گفت: نمی دانم بی چونست.

گفت: اگر مسلمان شوی و از مذهب اوّل باز گردی ترا معالجه کنم و تندرست کنم و صحّت را به تو رسانم.

 به مصطفی صلوات الله علیه سؤال کردند که هر چند که این معانی بیچونند اما بواسطه صورت، آدمی از آن معانی میتوان منفعت گرفتن؟

فرمود: اینکه صورت آسمان و زمین بواسطه این صورت منفعت می گیرد از آن معنی کل، چون می بینی تصرف چرخ و فلک را و باریدن ابرهارا بوقت و تابستان و زمستان و تبدیلهای روزگار را؟ می بینی همه بر صواب و حکمت، آخر این ابر جماد چه داند که بوقت می باید باریدن! و این زمین را می بینی که چون نبات را می پذیرد و یک را ده می دهد، آخر این را کسی می کند، اورا می بین [ببین] بواسطه این عالم، و مدد می گیر. همچنانکه از قالب [آدمی] مدد می گیری از معنی آدمی، از معنی عالم مدد می گیر بواسطه صورت عالم.

چون پیغامبر، صلی الله علیه و سلم، مست شدی و بیخود سخن گفتی، گفتی قال الله. آخر از روی صورت و زبان او می گفت، اما او در میان نبود، گوینده درحقیقت حق بود، چون او اوّل خود را دیده بود، که از چنین سخن جاهل و نادان بود و بی خبر، اکنون از وی چنین سخن می زاید، داند که او نیست که اول بود، این تصّرف حق است. چنانکه مصطفی (ص) خبر می داد پیش از وجود خود، چندین هزار سال از آدمیان و انبیای گذشته، و تا آخر قرن عالم چه خواهد شدن، و از عرش و کرسی و از خلا و ملا وجود او دینه (دیروزین) ]بود]، قطعاٌ این چیزهارا وجود دینه حادث وی نمی گوید، حادث از قدیم چون خبر دهد! پس، معلوم می شود که او نمی گوید، حق می گوید که:

 وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَى، إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى ( و هرگز به هوای نفس سخن نمی گوید، سخن او هیچ غیر وحی خدا نیست - نجم -3و4).

حق از صورت و حرف منزهست، سخن او بیرون حرف و صوت است. اما سخن خودرا از هر حرفی و صوتی و از هر زبانی که خواهدروان کند. در راهها، در کاروانسرا ها ساخته اند بر سر حوض مرد سنگین (سنگی) یا مرغ سنگین، از دهان ایشان آب می آید و در حوض می ریزد، همۀ عاقلان دانند که آن آب از دهان مرغ سنگین نمی آید، از جای دگر می آید.

شرح

- عالم بیچون، که اورا جای نیست ...: عالم بیچون در مثنوی این گونه آمده است:

   قرب بیچون است عقلت را به تو       نیست از پیش و پس و سُفل و عُلو

                                               قرب بیچون چون نباشد شاه را       كه نیابد بحثِ عقل آن راه را

                                    نیست آن جنبش كه در اصبع تو راست       پیش اصبع، یا پسش، یا چپ و راست

                                               وقتِ خواب و مرگ از وی میرود        وقتِ بیداری قرینش میشود

                                               از چه ره می آید اندر اصبعت ؟       كاصبعت بی او ندارد منفعت

                                               نور چشم و مردمك در دیده ات      از چه ره آمد؟ بغیر شش جهت

                                             بی جهت دان عالم امر و صفات      عالم خلق است با سوی و جهات

                                           بی جهت دان عالم امر، ای صنم      بی جهت تر باشد آمر لاجرم

                                       بی جهت دان عقل و علام البیان      عقل تر از عقل و جان تر هم ز جان

                                               بی تعلق نیست مخلوقی بدو     آن تعلق هست بیچون، ای عمو

 اصبع (انگشت)

اما او در میان نبود، گوینده حق بود ...: این مضمون در مثنوی نیز آمده است:

                                               چون پَری غالب شود بر آدمی       گم شود از مَرد وصفِ مردمی

                                               هر چه گوید او، پری گفته بود        زین سری نه، زآن سری گفته بود

                                             چون پری را این دم و قانون بود       كردگار آن پری خود چون بود ؟

                                              اوی او رفته، پَری خود او شده       تركِ  بی الهام تازی گو شده

                                                چون بخود آید، نداند یك لغت       چون پری را هست این ذات و صفت

                                                     پس خداوند پری و آدمی       از پری كی باشدش آخر كمی ؟

                                           شیر گیر از شیر کی ترسد؟ بگو       شرح راه از کور که پرسد؟ بگو

                                            شیر گیر، ار خون نره شیر خُورد       تو بگوئی: او نكرد، آن باده كرد

                                                   ور سخن پردازد از راز كهن       تو بگوئی: باده گفته ست آین سُخُن

                                            باده ای را میبود این شرّ و شور       نور حق را نیست آین فرهنگ و زور ؟

                                              كه تو را از تو بكل خالی كند ؟       تو شوی پست، او سخن عالی كند

                                             گر چه قرآن از لب پیغمبر است      هر كه گوید: حق نگفت، او كافر است

 

- بی جهت دان عقل و علام البیان        عقل تر از عقل و جان تر هم ز جان

این بیت اشاره ایست به آیه 3و 4 سورۀ الرحمن بدین مضمون:

          و انسان را خلق کرد.

          و به او تعلیم نطق و بیان فرمود.