41- در شناخت ظاهری و باطنی

 دوستان را بیشتر خاطرم می خواهد که ببینم و دریشان سیر سیر نظر کنم، و ایشان نیز درمن، تا چون اینجا بسیار دوستان گوهر خودرا نیک نیک دیده باشند، چون در آن عالم حشر شوند، آشنایی قوت گرفته باشد، زود همدیگر را باز شناسند، و بدانند که ما در دار دنیا بهم بوده ایم، و بهم خوش بپیوندند زیرا که آدمی یار خودرا زود گم می کند، نمی بینی که درین عالم با شخصی دوست شدۀ و جانانه و در نظر تو یوسفیست، بیک فعل قبیح از نطر تو پوشیده می شود، و اورا گم می کنی و صورت یوسفی به گرگی مبدل میشود، همان را که یوسف می دیدی اکنون بصورت گرگش می بینی، هر چند که صورت [او] مبدل نشده است و همانست که می دیدی، به این یک حرکت عارضی گمش کردی. فردا که حشر دیگر ظاهر شود، و این ذات به ذات دیگر مبدل گردد، چون اورا نیک نشناخته باشی و در ذات او نیک نیک فرو نرفته باشی، چونش خواهی شناختن؟

 حاصل همدیگر را نیک نیک میباید دیدن، و از اوصاف بد ونیک که در هر آدمی مستعارست، از آن گذشتن و در عین ذات او رفتن و نیک نیک دیدن که این اوصاف که مردم همدگر را بر می دهند، اوصاف اصلی ایشان نیست.

حکایتی گفته اند که شخصی گفت که: من فلان مرد را نیک میشناسم و نشان او بدهم. گفتند: فرما.

گفت: مُکاری (خرکچی) من بود. دو گاو سیاه داشت. اکنون همچنین بر این مثال است: خلق گویند که فلان دوست را دیدیم و می شناسیم، و هر نشان که دهند در حقیقت همچنان باشد که حکایت ((دو گاو سیاه)) داده باشد. آن نشان او نباشد، و آن نشان به هیچ کاری نیاید. اکنون از نیک و بد آدمی می باید گذشتن و فرو رفتن در ذات او که چه ذات و چه گوهر دارد که دیدن و دانستن آن است.

شرح (استاد قمشه ای)

(+) - صورت یوسفی بگرگی مبدل میشود ...: مولانا در مثنوی برداشتهای مختلف از یک فرد را اینگونه بیان نموده است:

    صورتِ یوسف  چو جامی بود خوب        ز آن پدر میخورد صد بادۀ طروب

                                                     باز  اخوان را  از آن  زهرآب بود        كاندر ایشان زهر ِ كینه میفزود

                                                         باز  از وی مَر زلیخا را شِكر        می كشید از عشق  افیونی دگر

                                                          غیر آنچه بود مر یعقوب را         بود از یوسف غذا  آن خوب را

                                                     گونه گونه شربت و كوزه یكی         تا نماند در می ِ غیبت  شكی

                                            باده از غیب است و  كوزه زین جهان         كوزه پیدا، باده در وی بس نهان

طروب (جمع طرب، شادیها)

- که فلان دوست را دیدیم و می شناسیم .....: حکما گویندشناخت هر چیز به حد و رسم است: حد شناخت ذاتیات و رسم شناخت اعراض. اما عامۀ مردمان شناختشان محصول نظر در امور صوری و عارضی است و از سطح به عمق نمی رسند: گاه مهر می ورزند به عرضی و خیالی، گاه کمر به کین می بندند به خیالی دیگر.

 در مثنوی به این دو نوع شناخت ظاهری و باطنی اشاره شده است:

                                        گر کسی گوید که (( دانی نوح را،        آن رسول حق و نور روح را))،

                                         گر بگویی (( چون ندانم، کان قمر        هست از خورشید و مه مشهورتر،

                                                       کودکان خرد در کُتابها،        وان امامان جمله در محرابها

                                                نام او خوانند در قرآن صریح،        قصه اش گویند از ماضی فصیح))

                                            راستگو داند تو را از روی وصف،        گرچه ماهیت نشد از نوح کشف.

                                          ور بگویی (( من چه دانم نوح را؛        همچو اویی داند او را، ای فتی؛

                                            مور لنگم من، چه دانم پیل را،         پشه ای کی داند اسرافیل را))

                                   این سخن هم راست است از روی آن        که به ماهیت ندانیش، ای فلان.

                                              عجز از ادراک ماهیست، عمو        حالت عامه بود، دریاب تو!

                                                  زانکه ماهیات و سّر سّر آن         پیش کاملان باشد عیان.

که با همین بیان آنچه در سوره بقره، آیه 146 آمده است که (( اهل کتاب محمد را می شناسند، آنچنان بی شبهه که فرزندان خویش را))، در تعارض با آن حدیث قدسی نیست که فرمود: ((بندگان خاص مرا جز من کسی نمی شناسد)).

 اما عارفان که نظر در گوهر ذات می کنند، و آن حقیقت دیدن و شناختن است، اگر عاشق شوند، بر اعراض از کم و کیف امور زمانی و مکانی نیست، بلکه ایشان بر لامکان و بیچون عاشق باشند – هر چند که عامیان را از این عشق حیرت و اعجاب است.