39- جهد آدمی در ادراک باری تعالی

 سایلی سؤال کرد که: آخر در زمستان نیز همان آفتاب هست؟

 گفت: مارا غرض اینجا مثال است، اما آنجا نه جمل است و نه حمل، مثل دیگرست و مثال دیگر، هرچند که عقل آن چیز را بجهد ادراک نکند، اما عقل جهد خودرا کی رها کند و اگر [عقل] جهد خودرا رها کند، آن عقل نباشد، عقل آنست که همواره شب و روز مضطرب و بیقرار باشد از فکر و جهد و اجتهاد نمودن در ادراک باری [تعالی]، اگرچه او مدرک نشود، و قابل ادراک نیست،

عقل همچون پروانه است و معشوق چون شمع، هرچند که پروانه خودرا بر شمع زند، بسوزد و هلاک شود، اما پروانه آنست که هرچند بر او آسیب آن سوختگی و الم میرسد، از شمع نشکیبد، و اگر حیوانی باشد، مانند پروانه که از نور شمع نشکیبد، و خودرا بر آن نور بزند، او خود پروانه باشد، و اگر پروانه خودرا بر نور شمع میزند و پروانه نسوزد، آن نیز شمع نباشد.

 پس، آدمی که از حق بشکیبد و اجتهاد ننماید، او آدمی نباشد، و اگر تواند حق را ادراک کردن آن هم حق نباشد، پس، آدمی آنست که از اجتهاد خالی نیست و گرد نور جلال حق می گردد، بی آرام و بیقرار، و حق آنست که آدمی را بسوزد و نیست گرداند و مدرک هیچ عقلی نگردد.

شرح

- مثل دیگرست و مثال دیگر ...: مولانا تفاوت مثل و مثال را در مثنوی اینطور بیان می فرماید:

فرق و اشكالات آید زین مقال           لیک نبود مثل این، باشد مثال

                                          فرق ها بی حد بود از شخص شیر           تا به شخص آدمی زادِ دلیر

                                             لیك در وقت مثال، ای خوش نظر           اتحاد از روی جانبازی نگر

                                                   كان دلیر، آخر مثال شیر بود           نیست مثل شیر در جملۀ حدود

-  و اگر تواند حق را ادراک کردن آن هم حق نباشد ...: مولانا ناتوانی آدمی را در ادراک حق در مثنوی به این شرح آورده است:

                                               زین وصیت كرد ما را مصطفی           بحث كم جوئید در ذاتِ خدا

                                               آنكه در ذاتش تفكر كردنیست           در حقیقت آن نظر در ذات نیست

                                                  هست آن پندار او زیرابِ راه           صد هزاران پرده آمد تا اله

                                       هر یكی در پرده ای موصول جوست           وهم او آن است، كان خود عین اوست

                                           پس پیمبر دفع كرد این وهم از او           تا نباشد در غلط سودا پز او

                                                 زآنکه کرد از وهم او تركِ ادب          بی ادب را سر نگونی داد رب

                                             سر نگونی آن بود كاو سوی زیر          میرود، پندارد او كه هست چیر

                                            زآنكه حدّ مست باشد این چنین          كه نداند آسمان را از زمین

                                                در عجبهایش به فكر اندر روید          ز عظیمی، و ز مهابت،  ُگم شوید

                                     چون ز صنعش، ریش و سبلت گم كند         حدّ خود دانید، آنگه تن زنید

                                              جز كه لا احصی نگوید او ز جان          كز شمار و حدّ برون است این بیان

                                      چون بیانش بیحد است، ای بوالهوس          بحث کم کن، پیش او کم زن نفس

چیر (مخفف چیره، پیروز) – لا احصی (غیر قابل شمارش)