38- در بیان آنکه همه آرزوی حق دارند

گفتیم آرزو شد اورا، که شما را ببیند و می گفت: که می خواهم که خداوندگار (مولانا) را بدیدمی. خداوندگار (مولانا) فرمود که: خداوندگار(مولانا) را این ساعت نبیند. به حقیقت زیرا آنچه او آرزو می برد که خداوندگار را ببینیم، آن نقاب خداوندگار(مولانا) بود؛ خداوندگار(مولانا) را این ساعت بی نقاب نبیند.

 و همچنین همه آرزوها و مهرها و محبتها و شفقتها که خلق دارند بر انواع چیزها – به پدر و مادر و دوستان و آسمانها و زمینها و باغها و ایوانها و علمها و طعامها و شرابها – همه آرزوی حق دارند، و آن چیزها جمله نقابهاست. چون از این عالم بگذرند و آن شاه را بی این نقابها ببینند، بدانند که آن همه نقابها و روپوشها بود. مطلوبشان در حقیقت آن یک چیز بود. همه مشکلها حل شود و همه سؤالها و اشکالها را که در دل داشتند جواب بشنوند و همه عیان گردد، و جواب حق چنان نباشد که هر مشکل را علی الانفراد جدا جواب باید گفتن. به یک جواب همۀ سؤالها بیکباره معلوم شود و مشکل حل گردد – همچنانکه در زمستان هر کسی در جامه و پوستینی و تنوری، در غار گرمی، از سرما خزیده باشند و پناه گرفته؛ و همچنین جملۀ نبات، از درخت و گیاه و غیره، از زهر سرما بی برگ و بر مانده و رختها را در باطن برده و پنهان کرده تا آسیب سرما برو نرسد. چون بهار جواب ایشان به تجلی بفرماید، جمله سؤالهای مختلف ایشان از احیا و نبات و موات بیکبار حل گردد و آن سببها برخیزد و جمله سر بیرون کنند و بدانند که موجب آن بلا چه بود.

حق تعالی این نقابها را برای مصلحت آفریده است. اگر جمال حق بی نقاب روی نماید، ما طاقت آن نداریم و بهره مند نشویم؛ به واسطه این نقابها مدد و منفعت می گیریم. این آفتاب را می بینی که در نور او می رویم و می بینیم و نیک را از بد تمییز می کنیم و درو گرم می شویم، و درختان و باغها مثمر می شوند و میوه های خام و ترش و تلخ در حرارت او پخته و شیرین می گردد؛ معادن زر و نقره و لعل و یاقوت از تأثیر او ظاهر می شوند. اگر این آفتاب – که چندین منفعت می دهد به وسایط – اگر نزدیکتر آید، هیچ منفعت ندهد، بلکه جملۀ عالم . خلقان بسوزند و نمانند.

حق تعالی چون بر کوه به حجاب تجلی می کند، او نیز پر درخت و پر گل و سبزه و آراسته می گردد؛ و چون بی حجاب تجلی می کند، اورا ریز ریز و ذره ذره می گرداند –

فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا ( پس چون پروردگارش بر کوه تجلی کرد،کوه را مندک و متلاشی ساخت -اعراف – 143)

شرح (استاد قمشه ای)

 - همه آرزوها و مهرها...:سخن مولانا یکی بیش نیست: اگر هزاران بیت غزل و مثنوی و رباعی سروده و فراخنای هستی را از ماه تا ماهی پیموده است، همه روی در این حقیقت دارد که جز حق هیچ نیست:

           غیر خدا در دو جهان هیچ نیست؛       

            هیچ مگو غیر، که آن هیچ نیست. 

            این کمر هستی موهوم را         

           چون بگشایی، به میان هیچ نیست.      

           اوست گل و سبزه و باغ و بهار؛        

           غیر در این باغ جهان هیچ نیست.      (دیوان شمس)

در مثنوی نیز، مکرر اشاره کرده است که متاع دکان ما ترانۀ توحید است:

                          مثنوی ما دکان وحدت است؛           غیر وحدت، هر چه بینی آن بت است. 

                 وحدت اندر وحدت است این مثنوی؛           ازسمک رو تا سماک، ای معنوی.

 از سمک تا سماک (از زمین تا آسمان)  

و اگر گاه سخن از انواع دوگانگی به میان می آورد، از آن است که در میان احولان و دو بینان زیست می کند:

            بحر وحدانی است، جفت و زوج نیست؛           گوهر و ماهیش غیر موج نیست.

                     نیست اندر بحر شرک و پیچ پیچ،           لیک با احول چه گویم؟ هیچ هیچ!

                    چونکه جفت احولانیم، ای شمن،           واجب آمد احولانه دم زدن.        

                                                                                                         (مثنوی)

 شمن (بت پرست)

مولانا در ((توحید ذاتی)) یک حقیقت اصیل و قائم به ذات می شناسد که هر کجا وجودی است پرتو وجود اوست:

                 همچو یک خورشید، در صحن سما،           صد شود نسبت به صحن خانه ها.   

                                                                                                         (مثنوی)

و در ((توحید صفاتی)) همۀ اوصاف کمالی را منسوب به همان یک ذات واحد می داند؛ و چنانکه ذاتها پرتو دات اوست، اوصاف خلقی نیز پرتو اوصاف حق است:

           مر که ذات نباشد، صفات کی باشد؟

           صفت و ذات کسی را، به ذات، کی باشد؟         (دیوان شمس)

                    خلق را چون آب دان صاف و ذلال؛           اندرو تابان صفات ذوالجلال. 

                        پادشاهان مظهر شاهی حق؛           عارفان مرآت آگاهی حق.

                                 خوبرویان آینۀ خوبی او؛           عشق ایشان عکس مطلوبی او.

              گر به جهل آییم، آن زندان اوست،            گر به علم آییم، آن ایوان اوست.

             گر به خواب افتیم، مستان وی ایم            ور به بیداری، به دستان وی ایم؛

                   ما که ایم اندر جهان پیچ پیچ؟           چون الف از خود چه دارد؟ هیچ هیچ

                                                                                                                (مثنوی)

و در ((توحید افعالی)) به یک فاعل حقیقی قائل است که جمله فعلها ((اولا و بالذات)) منصوب به اوست:

                تو چون جانی، وین خلایق دست وپا؛          قبض و بسط جسم از جان شد روا.

                   ما چو چنگیم و تو زخمه می زنی؛           زاری از ما نی، تو زاری می کنی.

                       تو بسان شادی و ما خنده ایم،          کز نتیجه شادیی فرخنده ایم.         

                                                                                                                (مثنوی)

و چنانکه سلسلۀ علل فاعلی – بنا بر بطلان تسلسل – به علت اولی و فاعل مطلق ختم می شود، سلسله علل غایی نیز به مطلوب و مجبوب مطلق می رسد. از این رو، ((همه آرزوها و مهرها...... که خلق دارند بر انواع چیزها، همه آرزوی حق دارند، و آن چیزها جمله نقابهاست.)):

                     آن که نشناسد حجاب از روی یار          عابدالشمس است، دست از وی بدار.

                             یار آمد عشق را روز آفتاب،          آفتاب آن روی را همچون نقاب.   

                                                                                                                (مثنوی)

در مفاتیح الاعجاز لاهیجی نیز آمده است:

                   این تعین شد حجاب روی دوست؛          چونکه بر خیزد تعین، جمله اوست.

                      نیست گردد صورت بالا و پست؛          حق عیان گردد به نقش هر چه هست.

نظامی در مخزن الاسرار، رفع پرده ها و حجابهای فریبنده را، در، نیایشی، چنین درخواست کرده است:

                             پرده برانداز و برون آی فرد،          گرمنم آن پرده، به هم درنورد.

                               نسخ کن این آیت ایام را،          مسخ کن این صورت اجرام را،

              کرسی شش گوشه به هم در شکن،          منبر نه پایه به هم در فکن،

                           دفتر افلاک شناسان بسوز،          دیدۀ خورشید پرستان بدوز،

                        صفر کن این برج ز طوق هلال،          باز کن این پرده زمشتی خیال،

                             تا به تو اقرار خدایی دهند؛          بر عدم خویش گواهی دهند.         

                                                                                                          (مخزن الاسرار)

 مسخ ( تبدیل صورت انسانی به صورت حیوانی، مطلق تبدیل صورت) – کرسی شش گوشه ( کنایه از شش جهت عالم) – منبر نه پایه ( کنایه از افلاک نه گانه) – صفر (خالی)

- اگر جمال حق بی نقاب روی نماید ...: در مثنوی مکالمۀ شاعرانه ای است بین جان مشتاق مولانا و نفس آگاه او که: جان آرزوی مشاهدۀ جمال بی نقاب دارد و نفس آگاه شرح می دهد که چرا مصلحت نیست:

                          پرده بردار و برهنه گو که من           در نگنجم با صنم در پیرهن.

                       گفتم ار عریان شود او در عیان،          نی تو مانی، نی کنارت در میان.

                       آرزو می خواه، لیک اندازه خواه؛         بر نتابد کوه را یک برگ کاه.

                       آفتابی کز وی این عالم فروخت          اندکی گر پیش تابد، جمله سوخت.

در گلشن راز نیز به این نکته اشاره شده است:

                 چون چشم  سر ندارد طاقت و تاب،          توان خورشید تابان دید در آب. 

                        از او چون روشنی کمتر نماید،          در ادراک تو حالی می فزاید.

همچنین بیت زیر از حافظ و تعبیرات مشابه در ادب عرفانی ناظر به همین معناست:

          دوش بر ماه از خطت مشکین نقاب انداختی؛

          لطف کردی، سایه ای بر آفتاب انداختی.

- فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ ...: بخشی از آیۀ 143، سورۀ اعراف ناظر به گفتگوی موسی با خداوند بدین مضمون:

          چون موسی به وقت معین به وعده گاه ما آمد،

          و پروردگارش با او سخن گفت، عرض کرد:    

          پروردگار را، خودرا به من آشکار بنمای تا [بی حجاب، جمال] تو را مشاهده کنم.

          خداوندگار فرمود:

          ای موسی، هرگز مرا نخواهی دید، لیکن در کوه بنگر:

          اگر کوه بر جای ماند، تو نیز مرا خواهی دید.

          پس چون پروردگارش بر کوه تجلی کرد،

          کوه را مندک و متلاشی ساخت و موسی فریادی کشید و بیهوش افتاد.

در مثنوی، مکرر به متن و محتوای این آیه اشاره شده است:

                          کوه طور اندر تجلی حلق یافت            تا که می نوشید و می را بر نتافت.

                             صارد کاً منه و انشق الجبل؛           هل رأیتم من جبل رقص الجمل؟

(+) -  گر به جهل آییم، آن زندان اوست،        گر به علم آییم، آن ایوان اوست.

         گر به خواب افتیم، مستان وی ایم         ور به بیداری، به دستان وی ایم؛                  

                  ما که ایم اندر جهان پیچ پیچ؟         چون الف از خود چه دارد؟ هیچ هیچ

این ابیات اشاره ایست به آیه های  3و4 صورۀ حدید بدین مضمون:

          اوّل و آخر هستی و پیدا و پنهان وجود همه اوست و او به همۀ امور عالم داناست.    

          اوست خدایی که آسمانها و زمین را در شش روز بیافرید آنگاه به تدبیر عرش پرداخت.

          و او هرچه در زمین فرو رود و هرچه برآید و آنچه از آسمان نازل شود و آنچه بالا رود همه را می داند،

          و هر کجا باشید او با شماست و به هرچه کنید به خوبی آگاه است.