37- در پاکی سرشت آدمی و آگاهی باطن او از اسرار

در سرشت آدمی، همۀ علمها در اصل سرشته اند که روح او مغیبات (امور پنهانی) را بنماید، چنانکه آب صافی آنچه در تحت اوست – از سنگ و سفال و غیره – و آنچه بالای آن است همه بنماید عکس آن. در گوهر آب این نهاد است بی علاجی و تعلیمی. لیک چون آن آمیخته شد با خاک یا رنگهای دیگر، آن خاصیت و آن دانش از او جدا شد و اورا فراموش شد.

حق تعالی انبیاء و اولیا را فرستاد همچون آب صافی بزرگ که هر آب حقیر و تیره را که درو آید، از تیرگی و ازرنگ عارضی خود برهاند، پس اورا یاد آید. چو خودرا صاف بیند، و بداند که اول من چنین صاف بوده ام به یقین، و بداند که آن تیرگیها و رنگها عارضی بود. یادش آید حالتی که پیش از این عوارض بود و بگوید که :

 هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِن قَبْلُ (این همان است که پیش از این روزی ما بود - بقره -25) -  پس، انبیاء و اولیا مذکران باشند اورا از حالت پیشین، نه که در جوهر او چیزی نو نهند.

 اکنون هر آب تیره که آن آب بزرگ را شناخت که من از وی ام، و از آن وِی ام در آمیخت. و این آب تیره که آن آب را نشناخت و اورا غیر خود دید و غیر جنس دید، پناه برنگها و تیرگیها گرفت تا با بحر نیامیزد و از آمیزش بحر دور تر شود، چنانکه فرمود:

 فَمّا تَعَارَفَ مِنهَا ایتَلَفَ وَمَا تَنَا کَرَمِنهَا و از این فرمود: لَقَدْ جَاءكُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِكُمْ (همانا رسولی از جنس شما برای هدایت خلق آمد - توبه -128)

 – یعنی که آب بزرگ، جنس آبِ خُرد است. واز نفس اوست و از گوهر اوست. و آنچه اورا از نفس خود نمی بیند، آن تناکر( خویشتن را نادان نمودن) از نفس آب نیست، قرین بدیست با آب، که عکس آن قرین برین آب میزند، و او نمی داند که رمیدن من از این آب بزرگ و بحر، از نفس منست یا از عکس این قرین بد از غایت آمیزش؟ چنانکه گِل خوار نداند که میل من به گِل از طبیعت منست یا از علتی که با طبع من در آمیخته است.

 بدان. که هر بیتی و حدیثی و آیتی که باستشهاد آرند، همچون دو شاهد و دو گواهست، واقف بر گواهیهای مختلف، بهر مقامی گواهی دهند، مناسب آن مقام. چنانکه دو گواه باشند بر وقف خانه، و همچنین دو گواه، گواهند بر بیع دکانی و همین دو گواه، گواهند بر نکاحی. در هر قضیه ای که حاضر شوند بر وفق آن گواهی دهند، صورت گواه همان باشد و معنی دیگر نَفَعَنَا اللهُ وَاِیاّکُمْ اَللُوْنُ لَوْنُ الدّمِ وَالرِّیْحُ رِیْحُ الْمِسْکِ.

شرح (استاد قمشه ای)

- هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِن قَبْلُ ...: جزئی از آیۀ 25، سورۀ بقره بدین مضمون:

          کسانی را که ایمان آوردند و نیکو کار شدند بشارت ده

          که آنان را باغهای بهشتی خواهد بود

          که نهرها در زیر آن جاری است.   

          وهر زمان که از میوه های آن برخورند، گویند:

          این همان است که پیش از این روزی ما بود.

- انبیاء و اولیا مذکران باشند....: بیانی است از ((نظریه تذکر)) افلاطون که مورد قبول اکثر حکما و مورد اتفاق همه عرفای ماست. بر طبق این نظریه، علم یادآوری و باز شناخت حقایقی است که ارواح آدمیان وقتی با مثال خود پیوسته بودند، می دانستند و در اینجا، به علت حجاب عالم کثرت – که مولانا در این مقال از آن تعبیر به ((گل آلود شدن آب)) کرده و در مثنوی و دیوان شمس دهها تمثیل دیگر بر آن آورده است – فراموش شده و نیازمند یاد آوری است، نه آنکه در جوهر او چیزی نو نهند. از این رو انبیا مذکران باشند و در قرآن ذکر به معنی یاد آوری خوانده شده است:

   در آن روز که گِلها می سرشتند،         به دل در قصۀ ایمان نوشتند.

                                                 کلام حق بدان گشته ست مُنزَل         که یادت آورد از عهد اول.      

                                                                                                                                             (گلشن راز)

مولانا در سر لذت سماع، در مثنوی، همین نظر را با تعبیر مشابهی بیان کرده است:

                                                       ما همه اولاد آدم بوده ایم؛          در بهشت آن نغمه ها بشنیده ایم.

                                            گر چه بر ما ریخت آب و گل شکی،          یادمان آید از آنها اندکی.

                                                 لیک چون آمیخت با خاک کرب.          کی دهد این زیر و این بم آن طرب؟

                                                      مؤمنان گویند کاثار بهشت          نغز گردانید هر آواز زشت.

کرب ( سختی، محنت)

(+)- جَاءكُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِكُمْ ...: بخشی از آیۀ 128 سورۀ توبه که کامل آن بدین مضمون است:

           همانا رسولی از جنس شما برای هدایت خلق آمد،

           که از فرط محبت و نوع پروری فقر و پریشانی

           و جهل و فلاکت شما بر او سخت می آید

           و بر آسایش و نجات شما بسیار حریص

           و به مؤمنان رئوف و مهربان است.

(+) - چنانکه گِل خوار نداند ...: این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است:

                                            گاو و خر را فایده چه در شِكر؟         هست هر جان را یكی قوتِ دگر

                                       لیك اگر آن قوت بر وی عارضیست         پس نصیحت كردن او را رایضیست

                            چونكسی كاو از مرض، گِل داشت دوست         گر چه پندارد كه آن خود قوت اوست

                                        قوت اصلی را فرامش كرده است         روی در قوت مرض آورده است

                                     نوش را بگذاشته سمّ خورده است          قوت علت همچو چوبش كرده است

                                            قوت اصلی بشر نور خداست          قوت حیوانی مر او را ناسزاست

                                              لیك از علت در این افتاد دل          كه خورد او روز و شب از آب و گِل