32- درنزول حقایق به قدر ظرفیتها

سخن بی پایان است، اما به قدر طالب فرو می آید که:

 وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلاَّ عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلاَّ بِقَدَرٍ مَّعْلُومٍ (هیچ چیز نیست مگر آنکه گنجینه آن نزد ماست، و ما جز به قدر معلوم آن را فرو نمی فرستیم - حجر – 21)

 حکمت همچون باران است: در معدن خویش بی پایان است، به قدر مصلحت فرود آید در زمستان و در بهار و در تابستان و در پائیز، به قدر او و بیشتر و کمتر. اما از آنجا که می آید، آنجا بی حد است. شکر را در کاغذ کنند یا داروها را عطاران، اما شکر آن قدر نباشد که در کاغذ است کانهای شکر و دارو بی حدست و بی نهایت در کاغذ کی گنجد؟

تشنیع می زدند (ملامت می کردند) که قرآن بر محمد (صلی الله علیه و سلم) چرا کلمه کلمه فرود می آید و سوره سوره فرو نمی آید؟

 مصطفی (صلوات الله علیه) فرمود که: این ابلهان چه می گویند، اگر بر من تمام فرود آید من بگذارم و نمانم. زیرا (کسی) که واقفست، از اندکی بسیار فهم کند و از چیزی چیزها و از سطری دفترها. نظیرش همچنانکه جماعتی نشسته اند حکایتی می شنوند. اما یکی آن احوال را تمام می داند و در میان واقعه بوده است، از رمزی آن همه را فهم می کند و زرد و سرخ می شود و از حال به حال می گردد، و دیگران آن قدر که شنیدند فهم کردند چون واقف نبودند بر کل احوال. اما آنکه واقف بود از آن قدر بسیار فهم کرد.

چون در خدمت عطار آمدی، شکر بسیار است، اما می بیند که سیم چند آوردی، به قدر آن دهد. سیم اینجا همت و اعتقاد است، به قدر همت و اعتقاد سخن فرود آید. چون آمدی به طلب شکر، در جوالت بنگرند چه قدر است، به قدر آن پیمایند کیله ای یا دو. اما اگر قطار های اشتر و جوالهای بسیار آورده باشد، فرمایند که کیّالان بیآورند.

همچنین آدمی بیآید که اورا دریاها بس نکند، و آدمی باشد که اورا قطره ای چند بس باشد و زیاده از آن زیانش دارد. و این تنها در عالم معنی و علوم و حکمت نیست، در همه چیز چنین است: در مالها و زرها و کانها، جمله بی حد و پایان است، اما بر قدر شخص فرود آید، زیرا که افزون از آن بر نتابد و دیوانه شود. نمی بینی در مجنون و در فرهاد و در غیره، از عاشقان، که کوه و دشت گرفتند از عشق زنی؟ چون شهوت از آنچه قوت او بود برو افزون ریختند. نمی بینی که در فرعون چون ملک و مال افزون ریختند، دعوی خدایی کرد؟

وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلاَّ عِندَنَا خَزَائِنُهُ ( هیچ چیز نیست مگر آنکه گنجینۀ آن نزد ماست، و ما جز به قدر معلوم آن را فرو نمی فرستیم - حجر-21) -هیچ چیز نیست از نیک و بد که آن را پیش ما ودر خزینه ما گنجهای بی پایان نیست. اما به قدر حوصله می فرستیم که مصلحت در آن است.   

شرح (استاد قمشه ای)

- وَإِن مِّن شَيْءٍ ...:

          هیچ چیز نیست مگر آنکه گنجینه آن نزد ماست،

          و ما جز به قدر معلوم آن را فرو نمی فرستیم     (حجر – 21)                                                                         

مولانا و دیگر عرفای ما گاه از این آیه نظریۀ عالم مثال افلاطون را استنباط کرده و به تفصیل در باره انعکاس حقایق ثابت و لایزال در آیینۀ عالم کون و فساد سخن گفته اند:

          چرخ، با این اختران، نغز و خوش و زیباستی،   

          صورتی در زیر دارد هرچه در بالاستی.

          صورت زیرین اگر با نردبان معرفت

          برشود بالا، همان با اصل خود یکتاستی.      (میر فندرسکی)

          چیست در آن مجلس بالای چرخ

          از می و مطرب، که در این پست نیست؟       (دیوان شمس)

و با همین دیدگاه فرود آمدن قرآن را نیز چنین تفسیر کرده اند که از گنجینه علم الاهی، به قدر نیاز بشری، حقایقی که اصل آن فارغ از حرف و گفت و صوت آیه وسوره است صورت کلام یافته و به مقتضای زمان و مکان، به زبان عربی، برای هدایت خلق فرود آمده است. به تعبیر قرآن:

          [خداوند] از آسمان آبی نازل گردانید،

          پس آن آب در هر دره و رودخانه ای

          به قدر وسعت آن جریان یافت (رعد -17)                                   

و گاه گنج را به مرتبه ((قضا)) و مشیت کلی الاهی، و مقدار معلوم را به عالم ((قدر)) تعبیر کرده اند که از قضای علم الاهی، به قدر معین و ضرورت، متنزل  در عالم مادون می شود. ضرورت این نزول لطف و رحمت نازل کننده و مقدار آن خواست و قابلیت گیرنده است. این قاعده در ظهور هنرها و تجلی سخاوتها و علمها و محبتها و غیره نیز جاری است:

بهر گوشی می زنی دف، گوش کو؟          هوش باید تا بداند، هوش کو

                                          این سخن شیر است در پستان جان؛          بی کشنده خوش نمی گردد روان.

                                              مستمع چون تشنه و جوینده شد،          واعظ ار مرده بود، گوینده شد.

                             جذب سمع است ار کسی را خوش لبی است؛          گرمی وجد معلم از صبی است.

                                                 چنگیی کو در نوازد بیست و چار          چون نیابد گوش گردد چنگوار.

                                                    نی حراره یادش آید، نی غزل،          نی ده انگشتش بجنبد در عمل.

                                                     گر نبودی گوشهای غیب گیر،          وحی ناوردی ز گردون یک بشیر.

                                                   ور نبودی دیده های صنع بین،          نی فلک گشتی، نه خندیدی زمین.

                                              آن دم ((لولاک)) این باشد که: کار         از برای چشم تیز است و نظار.

                                                                                                                                                  (مثنوی)

صبی (کودک) – حراره (ترانه،تصنیف، آهنگ) – بشیر (بشارت دهنده، نبی، پیامبر)

 - همچنین آدمی بیآید که اورا دریاها بس نکند....:

                                               یکی از نیم جرعه گشته صادق،          یکی از یک صراحی گشته عاشق؛

                                                     یکی دیگر فرو برده به یکبار،         خم و خمخانه و ساقی و میخوار؛

                                                 کشیده جمله و مانده دهن باز          زهی دریا دل رند سرافراز!           

                                                                                                                                              (گلشن راز)

                                       خامان ره نرفته چه دانند ذوق عشق!         دریا دلی بجوی، دلیری، سرآمدی.

                                                                                                                                              (حافظ)

                                               آن یکی تا کعبه حافی می رود          و آن دگر تا مسجد از پا می فتد.

                                                آن یکی در پاکبازی جان بداد،          و آن دگر جان داد تا یک نان بداد.       

                                                                                                                                             (مثنوی)

                                 صوفی ار باده به اندازه خورد، نوشش باد          ورنه، اندیشۀ این کار فراموشش باد.

                                                                                                                                             (حافظ)            

   - در فرعون چون ملک و مال افزون ریختند......: اشاره ای است به آیه 24 از سوره نازعات که فرعون به مردم گفت ((منم پروردگار بزرگ شما.)) و نیز اشاره است به آیات 6 و7 از سوره علق بدین مضمون:

           همانا که انسان،

           هر گاه خودرا مال ومکنت و غنا و ثروت بیند،

           بیگمان راه طغیان پیش می گیرد.