31- در قیامت همه یک شوند اما در دنیا ممکن نیست

پسر اتابک آمد. خداوندگار (مولانا) فرمود که: پدر تو دایما به حق مشغول است و در سخنش پیداست. روزی اتابک گفت که: کافران رومی گفتند که دختر را تا به تاتار دهیم که دین یک گردد و این دین نو که مسلمانیست برخیزد.

گفتم: آخر این دین کی یک بوده است، همواره دو و سه بوده است، و جنگ و قتال قایم میان ایشان. شما دین را یک چون خواهید کردن، یک آنجا شود در قیامت، اما اینجا که دنیاست ممکن نیست، زیرا اینجا هر یکی را مرادیست و هواییست مختلف، یکی اینجا ممکن نگردد، مگر در قیامت که همه یک شوند و به یکجا نظر کنند و یک گوش ویک زبان شوند.

در آدمی بسیار چیزهاست، موش است و مرغست، باری مرغ قفس را بالا می برد و باز موش بزیر می کشد و صد هزار وحوش مختلف [دیگر پنهانست] در آدمی، مگر آنجا روند که موش، موشی بگذارد و مرغ، مرغی را بگذارد، و همه یک شوند زیرا که مطلوب نه بالاست و نه زیر، چون مطلوب ظاهر شود نه بالا بوّد و نه زیر. یکی چیزی گم کرده است، چپ و راست می جوید، و پیش و پس می جوید، چون آن چیز را یافت نه بالا جوید و نه زیر، و نه چپ جوید و نه راست، ونه پیش جوید و نه پس،جمع شود

 پس، در روز قیامت همه یک نظر شوند و یک زبان و یک گوش و یک هوش چنانکه ده کس را باغی یا دکانی بشرکت باشد، سخننشان یک باشد و غمشان یک و مشغولی ایشان بیک چیز باشد، چون مطلوب یک گشت. پس، در روز قیامت چون همه را کار بحق افتد، همه یک شوند باین معنی. هرکسی در دنیا بکاری مشغولست، یکی در محبت زن، یکی در مال، یکی در کسب، یکی در علم، همه را معتقد آنست که درمان من، ذوق من و خوشی من و راحت من در آنست، و آن رحمت حقست، چون در آنجا می رود ومی جوید، نمی یابد، باز می گردد و چون ساعتی مکث می کند، می گوید آن ذوق و رحمت جستنی است، مگر نیک نجستم، باز بجویم، و چون باز بجوید نمی یابد همچنین، تا گاهی که رحمت روی نماید بی حجاب، بعد از آن داند که راه آن نبود.

اما حق تعالی بندگان دارد که پیش از قیامت چنانند و می بینند. آخر علی، رضی الله عنه، می فرماید: لَوْ کُشِفَ الغِظاءِ ما اْزْدَدْتُ یَقِیْناً. چون قالب برگیرند و قیامت ظاهر شود، یقین من زیادت نگردد. نظیرش چنان باشد که قومی در شب تاریک در خانه روی بهر جانبی کرده اند، و نماز می کنند، چون روز شود همه از آن باز گردند، اما آن را که رو بقبله بوده است در شب، چه باز گردد، چون همه سوی او می گردند، پس، آن بندگان هم در شب روی بوی دارند و از غیر روی گردانیده اند، پس در حق ایشان قیامت ظاهر است و حاضر.

شرح

-  آخر این دین کی یک بوده است ...: مولانا در داستان پادشاه جهودان که از روی تعصب نصرانیان را می کشت دلیل اختلافات دینی را ناشی از نفس آدمی می داند که سبب می گردد عیسی و موسی را احولانه بنگرد:

                              بود شاهی در جهودان ظلم ساز          دشمن عیسی و نصرانی گداز

                              عهد عیسی بود و نوبت آن او          جان موسی او و، موسی جان او

                                        شاهِ احول كرد در راه خدا          آن دو دمساز خدائی را جدا

                                   گفت استاد احولی را، كاندرآ          رو برون آر از وثاق آن شیشه را

                                 چون درون خانه احول رفت زود          شیشه پیش چشم او دو مینمود

                         گفت احول: زان دو شیشه من كدام          پیش تو آرم؟ بكن شرح تمام

                       گفت استاد: آن دو شیشه نیست، رو          احولی بگذار و افزون بین مشو

                                  گفت: ای استا مرا طعنه مزن          گفت استا: زان دو یك را بر شكن

                    چون یكی بشكست هر دو شد ز چشم          مرد احول گردد از میلان و خشم

                       شیشه یك بود و به چشمش دو نمود          چون شكست آن شیشه را، دیگر نبود

                             خشم و شهوت، مرد را احول كند          ز استقامت روح را مبدل كند

                             چون غرض آمد، هنر پوشیده شد          صد حجاب از دل به سوی دیده شد

                           چون دهد قاضی به دل رشوت قرار          كی شناسد ظالم از مظلوم زار؟

                                     شاه از حقد جهودانه چنان          گشت احول، كالامان یا رب امان

                             صد هزاران مومن و مظلوم كشت         كه پناهم دین موسی را و پشت   

                                                                                                                           (مثنوی)     

احول (دوبین)

و در وحدت بین پیامبران وآدمیان در مثنوی اینگونه امده است: 

                                 ده چراغ ار حاضر آری در مكان          هر یكی باشد به صورت، غیر آن

                                     فرق نتوان كرد نور هر یكی          چون به نورش روی آری، بی شكی

                                اطلب المعنی من الفرقان و قل         لا نفرق بین آحاد الرُسُل

                          گر تو صد سیب و، صد آبی بشمری         صد نماند، یك شود چون بفشری

                             در معانی قسمت و اعداد نیست          در معانی تجزیه و افراد نیست

                                 اتحاد یار، با یاران خوش است          پای معنی گیر، صورت سركش است

                            صورت سركش، گدازان كن، ز رنج          تا ببینی زیر آن، وحدت چو گنج

                                      ور تو نگدازی، عنایتهای او          خود گدازد ای دلم مولای او

                                او نماید، هم به دلها خویش را          او بدوزد، خرقۀ درویش را

                                منبسط بودیم و یك گوهر همه          بی سر و بی پا بُدیم، آن سر همه

                                  یك گهر بودیم، همچون آفتاب          بی گره بودیم و صافی، همچو آب

                                چون به صورت آمد آن نور سره          شد عدد، چون سایه های كنگره

                                  كنگره ویران كنید، از منجنیق          تا رود فرق از میان این فریق

- یک آنجا شود در قیامت، اما اینجا که دنیاست ممکن نیست...: هواهای گوناگون و مخالفتها و جنگها و نزاعها تمام بر سر اینست که مادر عالم کثرت هستیم  و نفس ها نیز متکثر است و آن جهت وحدت ما که عالم وحدت است فراموش کرده ایم:

                                  هست احوالم خلاف همدگر          هر يكى با هم مخالف در اثر

                            چون كه هر دم راه خود را مى‏زنم          با دگر كس سازگارى چون كنم‏

                                 موج لشكرهاى احوالم ببين          هر يكى با ديگرى در جنگ و كين‏

                            مى‏ نگر در خود چنين جنگ گران          پس چه مشغولى به جنگ ديگران‏

                                 يا مگر زين جنگ حقت واخرد          در جهان صلح يك رنگت برد

                              آن جهان جز باقى و آباد نيست         ز انكه آن تركيب از اضداد نيست‏

                                  اين تفانى از ضد آيد ضد را         چون نباشد ضد نباشد جز بقا

                     نفى ضد كرد از بهشت آن بى‏نظير          كه نباشد شمس و ضدش زمهرير

                                 هست بى‏رنگى اصول رنگها          صلحها باشد اصول جنگها                 (مثنوی)    

   تفانی (یکدیگر را نیست کردن در جنگ و جز آن)

- عهد عیسی بود و نوبت آن او           جان موسی او و، موسی جان او

این بیت اشاره ایست به آیۀ 136 سورۀ بقره بدین مضمون:

          بگویید که ما مسلمین ایمان به خدا آورده ایم

          و به آن کتابی که بر پیغمبر ما فرستادند،

          و به آنچه برپیغمبران گذشته

          چون ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و فرزندان او موسی و عیسی فرستادند.  

          و به همۀ آنچه بر پیغمبران از جانب خدا آوردند به همه عقیده مندیم

          و میان هیچیک از پیغمبران فرق نگذاریم

          و به هرچه از جانب خداست گرویده. و تسلیم فرمان او هستیم.

- نفى ضد كرد از بهشت آن بى‏نظير               كه نباشد شمس و ضدش زمهرير

این بیت اشاره ایست به آیۀ 13 سورۀ دهر (انسان) بدین مضمون:

          که در آن بهشت بر تختها تکیه زنند

          و آنجا نه آفتابی [سوزان] ببینند و نه سرمای زمهریر.