3- در بیان آنکه اشیاء آنچه به نظر می رسد نیستند

 خداوندگار (مولانا) فرمود در تفسیر: این که من این را به امیر پروانه برای آن گفتم، که تو اول سر مسلمانی شدی که خودرا فدا کنم، و عقل و تدبیرو رای خودرا برای بقای اسلام و کثرت [اهل] اسلام فدا کنم تا اسلام بماند، و چون اعتماد بر رای خود کردی و حق را ندیدی، و همه را از حق ندانستی، پس، حق تعالی عین آن سبب را و سعی را سبب نقص اسلام کرد که تو با تاتار یکی شده ای و یاری میدهی تا شامیان و مصریان را فنا کنی، و ولایت اسلام را خراب کنی، پس، آن سبب را که بقای اسلام بود، سبب نقص اسلام کرد.

 پس، در این حالت روی بخدا (عزّوجل) آور که محل خوفست، و صدقه ها ده که تا ترا از این حالت بد که خوفست برهاند، و از او امید مبر، اگر چه ترا از چنان طاعت در چنین معصیت انداخت، آن طاعت را از خود دیدی، برای آن در این معصیت افتادی، اکنون درین معصیت نیز امید مبر، و تضرع کن که او قادر است که از آن طاعت معصیت پیدا کرد، ازین معصیت طاعت پیدا کند، و ترا ازین پشیمانی دهد و اسبابی پیش آرد که تو باز در کثرت مسلمانان کوشی و قوت مسلمانی باشی، امید مبر که:

 إِنَّهُ لاَ يَيْأَسُ مِن رَّوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ (جز کافرهیچ کس از رحمت خدا نومید نمی گردد - یوسف – 87).

غرضم این بودتا او این فهم کند، و درین حالت صدقه ها دهد و تضرع کند که از حالت عالی، بغایت در حالت دون آمده است، درین حالت امیدوار باشد. حق تعالی، صورتهای خوب نماید که در شکم آن صورتهای بد باشد، تا آدمی مغرور نشود که مرا خوب رأی و خوب کاری مصوّر شد ورو نمود، اگر هرچه رو نمودی آنچنان بودی پیغامبر با آن چنان نظر تیز و منوّر  فریاد نکردی که ارنی الاشیاء کماهی، خوب می نمائی و در حقیقت آن زشت است، زشت می نمائی و در حقیقت آن نغزست، پس، بما هر چیز را چنان نما که هست تا در دام نیفتیم و پیوسته گمراه نباشیم.

 اکنون رای تو اگر چه خوبست و روشنست، از رای او بهتر نباشد، او چنین می گفت، اکنون تو نیز بهر تصوری و هر رایی اعتماد مکن، تضرع کن و ترسان می باش، مرا غرض این بود، و او این آیت را و تفسیر را به ارادت و رای خود کرد، که ما این ساعت که لشکرها می بریم نمی باید که بر آن اعتماد کنیم، و اگر شکسته شویم در آن خوف و بیچارگی هم از او امید نباید برید، سخن را بوفق مراد خود برد، و مرا غرض این بود که گفتیم.

شرح (استاد قمشه ای)

(+)- امیر پروانه: استاد فروزانفر در حواشی و تعلیقات فیه و مافیه (صفحه 240) درباره امیر پروانه و رابطه او با مولانا اینگونه نگاشته است (( امیر پروانه معین الدین سلیمان بن مهذب الدین علی دیلمی از اکابر و رجال و وزراء سلجوقیان روم است که در سال 675 بحکم اباقاخان از ایلخانان مغول به قتل رسید. وی به مولانا ارادت تمام داشت و چنانکه از تضاعیف همین کتاب و روایات افلاکی واضح می گردد غالباّ در خانقاه مولانا حضور می یافت و از محضر مبارک وی موائد فوائد بر می گرفت و نیز مجالس سماع جهت وی و یاران ترتیب می داد چنانکه بسیاری از غزلیات مولانا بمناسبت همین مجالس پرشور بنظم آمده است))

(+)- إِنَّهُ لاَ يَيْأَسُ مِن رَّوْحِ اللّهِ ...: بخشی از آیۀ 87 سورۀ یوسف، که کامل آن بدین مضمون است:

        ای فرزندان من بروید.

        و از حال یوسف و برادرش جویا شوید،

        و از رحمت خدا مأیوس نگردید.         

        همانا که از رحمت خدا هیچ کس، جز مردم کافر، نومید نگردد. 

- ارنی الاشیاء کماهی.......: حدیثی است منسوب به پیامبر اکرم، بدین مضمون که: خدایا اشیاء را آنچنان که هستند به من بنمای. محققان مستند این حدیث را به صورتی که مولانا نقل کرده نیافته اند، اما مضمون آن در کتب حدیث از قول پیامبر نقل شده است – علاوه بر آنکه اغلب بزرگان ادب و عرفان ما در آثار خود اشاره ای به مضمون این حدیث کرده و آن را به تعبیرات گوناگون تفسیر کرده اند، و بعید است که همۀ آنها بی هیچ سند چنین سخن را به پیامبر نسبت داده باشند. مولانا خود، در مثنوی، مکرر به این حدیث اشاره کرده است:

                                      زین سبب در خواست حق از مصطفی:        زشتها را زشت و حق را حق نما.

                                                  ای خدا، بنمای توی هر چیز را         آنچنان که هست در خدعه سرا.

                                                  ای خدای راز دار خوش سخن،        عیب کار بد زما پنهان مکن.

عطار در بیان حدیث چنین گوید:

                                           اگر اشیا همین بودی که پیداست،         کلام مصطفی کی آمدی راست؟

                                           که با حق سرور دین گفت: الاهی،        به من بنمای اشیا را کماهی.

شیخ محمود شبستری، در گلشن راز، شرط وصول به این مقام، یعنی دیدن حقیقت اشیاء را گذار از سراب دو عالم و نشستن بر قاف قرب الهی دانسته است:

                                               گذاری کن ز کاف و نون کونین؛         نشین بر قاف قرب قاب قوسین.

                                        دهد حق مر تورا هرچه آن بخواهی؛         نمایندت همه اشیا کماهی.

- قاب قوسین (به اندازه دو کمان، درجه قرب حضرت محمد (ص) به خداوند در شب معراج)

(+)-از او امید نباید برید ...: از رحیمی که رحمت او بی نهایت است چگونه می توان نا امید شد؟                                   

                                                  انبیا گفتند: نومیدی بد است         فضل و رحمتهای باری، بی حد است

                                               از چنین محسن نشاید ناامید          دست در فتراك این رحمت زنید

                                            ای بسا كارا، كه اول صعب گشت         بعد از آن بگشاده شد، سختی گذشت

                                             بعد نومیدی، بسی اومیدهاست         از پس ظلمت بسی خورشیدهاست

                                                                                                                                          (مثنوی)

(+) - از چنین محسن نشاید ناامید           دست در فتراك این رحمت زنید

این بیت اشاره ای است به آیه 53 سورۀ زمر بدین مضمون:

 

           [ای رسول رحمت] بدان بندگانم که اسراف بر نفس خود کردند

 

          بگو هرگز از رحمت خدا نا امید مباشید

 

          البته خدا همۀ گناهان را [چون توبه کنید] خواهد بخشید

 

          که او خدایی بسیار آمرزنده و مهربان است.