29- در اعتباری بودن زیر و بالا ( صید آدمیان به دام دنیا برای تعالی آنان)

 ثقیلی آمد بالای دست بزرگی نشست. فرمود که ایشان را چه تفاوت کند. بالا یا زیر، چراغند: چراغ اگر اگر بالاییی طلبد، برای خود طلب نکند، غرض او منفعت دیگران باشد تا ایشان از نور او حظ یابند. و اگر نه ، هرجا که چراغ باشد – خواه زیر خواه بالا – او چراغ است که آفتاب ابدی است.

 ایشان اگر جاه و بلندی دنیا طلبند، غرضشان آن باشد که – خلق را آن نظر نیست که بلندی ایشان را ببینند – ایشان می خواهند که به دام دنیا اهل دنیا را صید کنند تا به آن بلندی دگر ره یابند و در دام آخرت افتنند. چنانکه مصطفی (صلوات الله) علیه، مکه و بلاد را برای آن نمی گرفت که او محتاج آن بود، برای آن می گرفت که تا همه را زندگی بخشد، و روشناییی کرامت کند.

هَذَا کَفُّ مُعَوَّد بِانْ یُعْطِیَ مَا هُوَ مُعَوَّدُ بِاَنْ یَأخُذَ - ایشان خلق را می فریبند تا عطا بخشند نه برای آنکه از ایشان چیزی برند، شخصی که دام نهد و مرغکان را بمکر در دام اندازد تا ایشان را بخورد و بفروشد آنرا مکر گویند، اما اگر پادشاهی دام نهد تا باز اعجمی بی قیمت را که از گوهر خود خبر ندارد، بگیرد و دست آموز ساعد خود گرداند تا مشرف و معلم و مؤدب گردد، این را مکر نگویند، اگر چه صورت مکر است، این را عین راستی و عطا و بخشش و مرده زنده کردن و سنگ را لعل گردانیدن و منیّ مرده را آدمی ساختن، دانند و افزون ازین، اگر باز را آن علم بودی که اورا چرا می گیرند، محتاج دانه نبودی، بجان و دل جویان دام بودی و بدست شاه پرّان شدی.

شرح (استاد قمشه ای)

- ثقیلی آمد بالای دست بزرگی نشست......: ثقیل و گران، در اصطلاح عارفان، کسی را گویند که بار گران تعلقات جسمانی اورا سخت به زمین پابند کرده و به تعبیر قرآنی (توبه -38) سنگین شده و به زمین فرو رفته است – چنانکه مولانا فرورفتن قارون را در زمین رمزی از همین گرانی دانسته است:

               لنگری از گنج قارون بسته ای بر پای خویش         تا فروتر می شوی هر روز با قارون خویش       

و چنین شخصی هر چند عالم باشد، چون روی در نفس دارد، آن علم نیز بر او بار خواهد بود، به خلاف علم اهل دل که آنها برآن علم چون مرکب سوار شوند:

                                    علمهای اهل تن احمالشان        علمهای اهل دل حمالشان

                                 گفت ایزد " یحملُ اَسفارَه"        بار باشد علم کان نبود ز هو          

                                                                                                                    (مثنوی)

و نیز در وصف دوزخیان در قیامت گوید:

                     چون بخواند نامۀ خود آن ((ثقیل))         داند او که سوی زندان شد رحیل.

                                                                                                                   (مثنوی)       

سعدی و حافظ نیز مکرر به این گونه مردم ثقیل و گرانجان اشاره کرده اند:

                                چون گرانی به پیش شمع آید،       خیزش، اندر میان جمع بکش.

                         ور شکر خنده ای است شیرین لب،        آستینش بگیر و شمع بکش.  

                                                                                                                  (گلستان)

                       نوبت زهد فروشان گرانجان بگذشت،        وقت رندی و طرب کردن رندان برخاست.

                                                                                                                  (حافط)

- بالا یا زیر، چراغند ...: نظامی در بی اعتنایی به این زیر و بالایی، گوید:

                               چو زیر از قدر تو جای تو باشد،          علم دان هر که بالای تو باشد.   

                                                                                                                 (خسرو شیرین)

و نیز رجوع کنید به گزیده 110 و 112 و توضیحات آنها.

(+) - مکه و بلاد را برای آن نمی گرفت که او محتاج آن بود ...: این مضمون در مثنوی نیز آمده است:

                                  جهد پیغمبر به فتح مكه هم          كی بود در حب دنیا متهم ؟

                                آنكه او از مخزن هفت آسمان          چشم و دل بر بست روز امتحان

                                    از پی نظاره اش حور جنان          کرده پر آفاق هر هفت آسمان

                                قدسیان افتاده بر خاک رهش          صد چو یوسف اوفتاده در چهش

                                     خویشتن آراسته از بهر او          خود ورا پروای غیر دوست كو؟

                                آنچنان پر گشته از اجلال حق          كاندر او هم ره نیابد آل حق

                                       لا یسع فینا نبی مرسل          و الملك و الروح ایضا فاعقلوا

                              گفت ما زاغیم، همچون زاغ نی          مست صباغیم، مست باغ نی

                               چونكه مخزنهای افلاك و عقول          چون خسی آمد بر چشم رسول

                         پس چه باشد، مكه و شام و عراق          كه نماید او نبرد و اشتیاق؟

 صباغ ( رنگ، رنگرز)

(+) - گفت ایزد " یحملُ اَسفارَه"        بار باشد علم کان نبود ز هو     

این بیت اشاره ایست به آیه 5 سورۀ جمعه بدین مضمون:

          وصف حال آنان که تحمل تورات کرده و خلاف آن عمل نمودند،  

          در مثل به حماری ماند که بار کتابها بر پشت کشد [و از آن هیچ نفهمد و بهره نبرد].

          آری قومی که مثل حالشان این است که آیات خدا را تکذیب کردند،    

          بسیار مردم ستمگر بدکاری هستند و خدا هرگز ستمکاران را رهبری نخواهد کرد.

(+) - چون بخواند نامۀ خود آن ((ثقیل))          داند او که سوی زندان شد رحیل

این بیت اشاره ایست به آیۀ 49 سورۀ کهف بدین مضمون:

          و در آن روز کتاب اعمال نیک و بد خلق را پیش نهند.

          و اهل عصیان را از آنچه در نامۀ عمل آنهاست ترسان و هراسان بینی،

          در حالی که با خود گویند ای وای بر ما این چگونه کتابی است،

          که اعمال کوچک و بزرگ ما را سر مویی فرونگذاشته جز آنکه همه را احصاء کرده است.  

          و در آن کتاب همۀ اعمال خود را حاضر بینند و خدا به هیچکس ستم نخواهد کرد.