257 – بدی را با نیکویی پاسخ گفتن

ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ (بدی را به نیکی پاسخ گوی – مؤمنون – 96) تا قهر عدو کرده باشی از دو وجه: یکی اینکه عدو گوشت و پوست او نیست، اندیشه ردی است؛ جون دفع شد از تو به بسیاری شکر، هر آینه از او نیز دفع شود. یکی طبعاً، که الاِنسانُ عَبیدُ الاِحسانِ. و دوم چون فایده نبیند – چنانکه کودکان یکی را به نام می خوانند، او دشنام می دهد، ایشان را رغبت زیادت می شود که سخن ما عمل کرد؛ و اگر تغییر نبیند و فایده ای نبیند، میلشان نماند.

دوم آنکه چو این صفت عفوی در تو پیدا آید، معلوم شود که مذمت او دروغ است؛ کژ دیده است؛ او تو را چنانکه تویی ندیده است. و معلوم شود که مذموم اوست نه تو. و هیچ حجتی خصم را خجلتر از آن نکند که دروغی او ظاهر شود. پس تو، به ستایش، در شکر او را زهر می دهی؛ زیرا که اظهار نقصانی تو می کند، تو کمال خود ظاهر کردی که محبوب حقی که: وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ( و از خطای مردم درگذرند، که خداوند نیکوکاران را دوست می دارد – آل عمران – 134). محبوب حق ناقص نباشد؛ چندانش بستا که یاران او به گمان افتند که مگر با ما به نفاق است که با اوش چندان اتفاق است:

                        بر کن برفق سبلتشان، گرچه دولتند؛       بشکن بحکم گردنشان، گرچه گردنند.

شرح (استاد قمشه ای)

- ادْفَعْ بِالَّتِي ...: جزئی از آیۀ 33 سورۀ فضلت بدین مضمون:

            هرگز بدی با خوبی برابر نیست؛

           پس تو، ای رسول ما، بدی را به نیکی پاسخ گوی

           تا همان کس با تو به کین و دشمنی است

           در حال چنان شود که گویی دوست و خویشاوند توست

در تعلیمات قرآن، هر چند عامه خلق اجازه یافته اند که هرکس با ایشان دشمنی ورزد با او مقابلۀ به مثل کنند (بقره – 194)، اما نشان پارسایان آن است که:

           در سختی و راحت انفاق کنند،

           و خشم و خود فرو می خورند،  

           و از خطای مردمان در گذرند،

           که خداوند نیکوکاران را دوست می دارد.  (آل عمران – 134)

در مثنوی نیر توصیه مولانا این است که با دشمن و دوست احسان کنید زیرا دوست را دوستی افزاید و دشمن را از دشمنی بگرداند:

                      ور عدو باشد هم این احسان نکوست،       که به احسان بس عدو گشته است دوست.

                             ور نگردد دوست کینش کم شود؛       زانکه احسان کینه را مرهم شود.

                               بس فوائد هست غیر این ولیک       از درازی خائفم، ای یار نیک       

                                                                                                                  (مثنوی)