256 – در لزوم فرو خوردن خشم

سُئِلَ عِیْسی عَلَیْهِ السّلامُ: یَا رُوْحَ اللهِّ اَیُّ شَیْیءِ اَعْظَمُ وَمَا اَصْعَبُ فِي الدُّنْیا وَالْآخِرَةِ؟

قَالَ غَضَبُ اللهِّ.

قَالو: وَ مَا یَنْجِی عَنْ ذلِکَ؟

قالَ اَنْ تَکْسِرَ غَضَبَکَ وَ تَکْظِمَ غَیْظَکَ.            

طریق آن بود: چون نفس خواهد که شکایت کند، خلاف او کند و شکر گوید و مبالغه کند – چندانی که در اندرون خود محبت او حاصل کند. زیرا شکر گفتن بدروغ، از خدا محبت جستن است. چنین می فرماید مولانای بزرگ، قدس الله سره، که: اَلشِّکَایَةُ عَنِ الْمَخْلُوْقِ شِکَایَةَ عَنِ الْخَالِقِ. و فرمود دشمنی و غیظ در غیبت بر تو پنهان است همچون آتش: چون دیدی که ستاره ای جست، آن را بکش تا به عدم باز رود از آنجا که آمده است. و اگر مدد کنی به کبریت جوانی و لفظ مجازاتی، ره یابد و از عدم دگر و دگر روان شود، و دشوار توان آن را باز فرستادن به عدم.

شرح (استاد قمشه ای)

- سُئِلَ عَیسی ...: سخنی معروف از عیسی علیه السلام بدین مضمون:

           عیسی علیه السلام را پرسیدند:

           ای روح الله، چیست که در دو عالم از آن سخت تر نیست؟

           گفت: آن خشم خداست.

           گفتند: چیست که آدمی را از آن خشم می رهاند؟

           گفت: آنکه خشم خود برشکنی و کینۀ خود فرو بری.

در مثنوی نیز این سخن به نطم آمده است:

                             گفت عیسی را یکی هشیار سر:      چیست در هستی ز جمله صعبتر؟

                          گفتش ای جان، صعبتر، خشم خدا؛       که از آن، دوزخ همی لرزد، چو ما.

                             گفت: زین خشم خدا چبود امان؟       گفت: ترک خشم خویش اندر زمان.

                    کظم غیظ است ای پسر، خط امان؛       خشم حق یاد آور و در کش عنان.

- شکر گفتن بدروغ ...: صوفیان گویند حیف است دل آدمی که آیینۀ جمال الاهی است جایگاه کدورتها شود:

                       بر دلم گرد ستمهاست، خدایا مپسند       که مکدر شودآیینۀ مهر آئینم.  

                                                                                                        (حافط)

پس اگر در دل غبار کدروتی بینی، چهره گشاده دار و به زبان شکر گوی که این دروغ اگر از سر نیاز و دور از فریب باشد، به حقیقت دعایی است در طلب شکر و محبت، که بیگمان در مقام استجابت است. صوفیان از این تمهید در طریق سلوک و بالاخص در سماع بهره ها گرفته اند، بدین معنی که چون سالکی را حالی درآید و به سائقۀ آن حال به وجد و پایکوبی و ذکر و غزلخوانی برخیزد، دیگران که ایشان را آن حال نیست حرکات و اذکار او را تقلید کنند بدین امید که آن حال خوش و آن واردۀ غیبی ایشان را نیز حاصل آید. این عمل را که آن را تواجد یعنی تظاهر به وجد خوانند در حقیقت دروغی است در آرزوی راست و ریایی است که عین اخلاص و صفاست. حافظ به گونه ای لطیف از این تمهید بهره گرفته است که چون غم عزیز عشق را تنها در دلهای شاد می توان یافت چاره آن است که خود را شاد و خرم جلوه دهیم  باشد که آن غم  را به کمند این شادی صید کنیم:

            چون غمت را نتوان یافت مگر در دل شاد

             ما به امید غمت خاطر شادی طلبیم.

(+) - کظم غیظ است ای پسر، خط امان؛     خشم حق یاد آور و در کش عنان

این بیت اشاره ایست به آیۀ 134 سوره آل عمران بدین مضمون:

           در سختی و راحت انفاق کنند،

           و خشم و خود فرو می خورند،

           و از خطای مردمان در گذرند،

           که خداوند نیکوکاران را دوست می دارد.