255 – همه سایه حق اند

خَلَق آدَمَ عَلی صُوْرَتِهِ، آدمیان همه مظهر می طلبند. بسیار زنان باشند که مستور باشند، اما رو باز کنند تا مطلوبی خودرا بیازمایند - چنانکه تو اُستره (پوشیده) را بیازمایی - و عاشق به معشوق می گوید من نخفتم و نخوردم و چنین شدم و چنان شدم بی تو، معنیش این باشد که تو مظهر می طلبی، مظهر تو منم تا بدو معشوقی فروشی. و همچنین علما و هنرمندان جمله مظهر می طلبند کُنْتُ کَنْزاَ مَخْفِیاَ فَاَحْبَبْتُ اَنْ اُعْرَفَ (من گنج نهانی بودم و دوست داشتم شناخته شوم).  خَلَق آدَمَ عَلی صُوْرَتِهِ  اَی علی صورة احکامه، احکام او در همه خلق پیدا شود، زیرا همه ظل حق اند و سایه به شخص ماند. اگر پنج انگشت باز شود سایه نیز باز شود و اگر در رکوع رود، سایه هم در رکوع رود و اگر دراز شود [ سایه] هم دراز شود.

پس خلق طالب، طالب مطلوبی و محبوبی اند که خواهند که خواهند تا همه محب او باشند و خاضع، و با اعدای او عدو، و با اولیای او دوست. این همه احکام و صفات حقست که در ظل می نماید، غایة ما فی الباب، این ظل ما از ما بیخبر است، اما ما با خبریم و لیکن نسبت به علم خدا این خبر ها، حکم بی خبری را دارد. هرچه در شخص باشد همه در ظل ننماید، جز بعضی چیزها. پس جملۀ صفات حق درین ظل ما ننماید، بعضی نماید که: وَمَا أُوتِيتُم مِّن الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلًا (و شما را از علم جز اندکی نداده اند – اسراء – 85)

شرح

- خَلَقَ آدَمَ عَلی صُورَتِه: مولانا این حدیث نبوی را در مثنوی اینگونه بیان نموده است:

                                          آدمی اول حریص نان بود      زانكه قوتِ نان ستون جان بود

                     سوی كسب و، سوی غصب و، صد حیل      جان نهاده بر كف از حرص و امل

                           چون به نادر گشت مستغنی ز  نان       عاشق نام است و مدح شاعران

                                تا كه اصل و نسل او را  بَر دهند       در بیان فضل او منبر نهند

                                     تا كه كرّ و فرّ و زر بخشی او       همچو عنبر بو دهد در گفت وگو

                                خلق ِ ما بر صورت خود كرد حق       وصفِ ما از وصفِ او گیرد سبق

                       چونكه آن خلاق، شكر و حمد جوست       آدمی را، مدح جوئی نیز خوست

 

- وَمَا أُوتِيتُم ...: بخشی از آیۀ 85 سورۀ اسراء که کامل آن بدین مضمون است:

 

           و [ای رسول ما] تو را از حقیقت روح می پرسند،

           جواب ده که روح از عالم امر خداست

           و آنچه از علم به شما دادند بسیار اندک است.