254 - در بیان اینکه انسان قائم به بدن نیست

آخر تو به این تن چه نظر می کنی؟ تو را به این تن چه تعلق است؟ تو قائمی بی این، و هماره بی اینی. اگر شب است پروای تن نداری، و اگر روز است مشغولی به کارها. هرگز با تن نیستی. اکنون جه می لرزی برین تن؟ چون یک ساعت با وی نیستی؛ جایهای دیگری، تو کجا و تن کجا! اَنتَ فی وادٍ و اَنا فی وادٍ. این تن مغلطه ای عظیم است؛ پندارد که او مرد، او نیز مرد. هی! تو چه تعلق داری به تن؟ این چشمبندی عظیم است. ساحران فرعون چون ذره ای واقف شدند، تن را فدا کردند. خود را دیدند که قائمند بی این تن، و تن به ایشان هیچ تعلق ندارد. و همچنین، ابراهیم و اسماعیل و انبیا و اولیا چون واقف شدند، ازتن و بود و نابود او فارغ شدند.

حجاج بنگ خورده و سر بر در نهاده، بانگ می زد که در را مجنبانید تا سرم نیفتد! پنداشته بود که سرش از تنش جداست و به واسطه در قائم است! احوال ما و خلق همچنین است: پندارند که به بدن تعلق دارند یا قائم به بدنند.

شرح (استاد قمشه ای)

- تو را به این تن چه تعلق است ...: در نظر عارفان روح که به تعبیر قرآن (( نفخۀ الاهی)) و (( خلیفۀ خداوند بر روی زمین)) و گوهری از دریای (( امر پروردگار)) است، همچون ذات پروردگار، بی چون و از زمان ومکان بیرون است:

          پیش از آن کاندر جهان می و انگور بود،

          از شراب لایزالی جان ما مخمور بود.

          ما به بغداد ازل کوس انالحق می زدیم،

          پیش از آن کاین گیر و دار قصۀ منصور بود.          (دیوان شمس)

این مرغ لامکانی که آشیانه اش قاب قرب الاهی است در پرواز ازلی و ابدی خویش برای سیر در اسماء و صفات حق لحطه ای چند در عالم جسمانی درنگ کرده و زود باشد که به سوی موطن اصلی به پرواز آید:

                                گر چه پر عشق تو غایت نداشت،      راه ابد نیز نهایت نداشت.

                              خسته شدی قصد زمین ساختی؛      سایه بر این آب و گل انداختی.

                                   باز چو تنگ آیی از این تنگنای،     دامن خورشید کشی زیر پای.

                                                                                                          (مخزن الاسرار)

امابنا بر مصلحت عالم تن که سراچۀ غفلت است و ((هرکه به میخانه رفت بی خبر آید))، اکثر آدمیان را بنگ و افیون و اشتغالات عالم، دنگ و سرگردان ساخته است، چندان که آن سیمرغ عالی مطاف را به فراموشی سپرده و حقیقت ذات خود را همین قالب جسمانی پنداشته اند و گمان دارند که قوام و دوام ایشان به تن وابسته است و نمی اندیشند که غالب اوقات از این تن بکلی غافلند: شبها به خواب و روزها به سودای عالم. و اگر حقیقت هستی آدمی جسم باشد به حکم عقل باید هر کجا ادراک هستی خود می کند جسم را حاضر بیند، در حالیکه روز وشب هزاران حال از بیم و امید و تشویش و اضطراب و عشق و آرزو و اطوار دیگر از مدرکات نفسانی بر او می گذرد که یکی جسم و جسمانی نیست و همۀ این احوال متضمن ادراک ذات خویشتن است. مولانا در سراسر مثنوی و دیوان شمس که قصه روح و جان و دل است، صدها تمثیل و خطابه و برهان در اثبات جوهریت روح و رد مغالطه منکران آورده است: گاه به پدیده رؤیا اشاره می کند که:

                              دست و پا در خواب بینی و ائتلاف،     آن حقیقت دان، مدانش گزاف.

                                 این تویی که بی بدن داری بدن؛     پس مترس از جسم جان بیرون شدی.

                                   روح دارد بی بدن بس کار و بار؛     مرغ باشد در قفس بس بی قرار.

گاه گوید که در این جسم حقیر منگر و این مور ضعیف را در پیشگاه سلیمان هستی خوار مدان که چون روی به سلیمان آوری، سلیمانی و چون نظر در کیوان کنی، کیوان باشی:

                         آدمی دیده است، باقی لحم و پوست؛     هرچه چشمش دیده است، آن چیز اوست.

                                 ای به صورت ذره، کیوان را ببین؛     مور لنگی، رو سلیمان را ببین.

                              تو نیی این جسم، بل آن دیده ای؛     وارهی از جسم گر جان دیده ای.

و گاه گوید تو نه تنها آب و گل نیستی بلکه این جان و دل و این ادراک که هرلحظه از باطن خویش داری نیز تمام ذات تو نیست بلکه تو هزاران تویی و جهان در جهان و آسمان در آسمانی:

                             همچون آن وقت که خواب اندر روی،     تو ز پیش خود به پیش خود شوی؛

                                 بشنوی از خویش و پنداری فلان      با تو اندر خواب گفته است آن زمان.

                            تو یکی تو نیستی؛ ای خوش رفیق،     بلکه گردونی و دریایی عمیق.

                                  این توی ظاهر که پنداری تویی.     هست اندر سوی و تو از بی سویی.

                                   بر صدف لرزان چرایی، ای گهر؛     توی خودرا نی مدان، می دان شکر.

و گاه ندای عالم غیب و صفیر کنگره عرش را به گوشهای مستعد می رساند که:

          ای نفس مطمئن و صاحب یقین،

          به سوی پروردگارت باز گرد.                                   (فجر – 27)

          ندا رسید به جانها که چند می پایید؛     

          به سوی خانۀ اصلی خویش باز آیید.

          چون قاف قربت ما زاد و بوم اصل شماست،

          به سوی قاف برآیید خوش که عنقایید.                    (دیوان شمس)

و آنگاه خود بدین ندا پاسخ می دهد و دیگران را دعوت می کند:

          هر نفس آواز عشق می رسد از چپ و راست:

          ما به فلک می رویم، عزم تماشا کراست؟

         ما به فلک بوده ایم، یار ملک بوده ایم؛

        باز همانجا رویم، خواجه، که آن شهر ماست.     (دیوان شمس)

اما قصۀ اصحاب تن حکایت حجاج از معاصران مولاناست که با یاران خویش بجای بادۀ منصوری و افیون عشق از بنگ و حشیش گرم می شدند و بجای حور با خیال دیو همنشین بودند و در این خیالات باطل سَر خود را که سِرّ دو عالم در اوست قائم به در و دیوار عالم خاک احساس می کردند.