252 - شرط دریافت اسرار قرآن

قرآن همچو عروسی است: با آنکه چادر را کشی، او روی به تو ننماید. آنکه آن را بحث می کنی و تو را خوشی و کشفی نمی شود آن است که چادر کشیدن تو را رد کرد و با تو مکر کرد و خود را به تو زشت نمود، یعنی ((من آن شاهد نیستم.)) او قادر است به هر صورت که خواهد بنماید. اما اگر چادر نکشی و رضای او طلبی، بروی کشت او را آب دهی، از دور خدمتهای او کنی، در آنچه رضای اوست کوشی بی آنکه چادر کشی، به تو روی بنماید. اهل حق را طلبی که فَادْخُلِي فِي عِبَادِي وَادْخُلِي جَنَّتِي (به حلقه بندگان من پیوند، و آنگاه به بهشت من در آی – فجر – 29 و 30). حق تعالی به هرکس سخن نگوید – همچنانکه پادشاهان دنیا به هر جولاهه (پارچه باف) سخن نگویند. وزیری و نایبی نصب کرده اند، ره به پادشاه از او برند. حق تعالی هم بندۀ را گزید تا هر که حق را طلب کند در او باشد و همه انبیا برای این آمده اند که ره جز ایشان نیستند.

شرح (استاد قمشه ای)

- قرآن همچو عروسی است...: مولانا از عاشقان قرآن است و هر کجا ذکری از این کلام آسمانی است، چنان با شیفتگی سخن می گوید که گویی یاد معشوق است. گاه به پیروی از سنائی که گفت:

                    (( عروس حضرت قرآن نقاب آنگه بر اندازد       که دارالملک معنا را مجرد بیند از غوغا))

آن را عروس می خواند؛ و گاه به درخت پرباری تشبیه می کند که چون سدره (درختی در بهشت که رمزی از معرفت است) از آسمان در گذشته و هر شاخ و برگ آن به زبان شیرین مردم شور بخت را فرا می خواند و دریغ می خورد که چرا مردمان در کویر تشنۀ عالم در آرزوی سایه جان می بازند و این درخت آسمانی را نمی بینند که:

                                    بیخ آن ز شاخ خندان روی تر؛      عقل از اشکال آن زیر و زبر.

                                     کاروانها بی نوا وین میوه ها       پخته می ریزد، چه سحر است، ای خدا؟

                             سیب پوسیده همی چیدند خلق؛       درهم افتاده به یغما خشگ خلق.

                          گفت هر برگ و شکوفۀ آن غصون       دم به دم ((یالیت قومی یعلمون))

                        گر کسی می گفتشان کاین سو روید       تا از این اشجار مستسعد شوید،

                      جمله می گفتند کین مجنون مست       از قضاء الله دیوانه شده است.

غصون (شاخه ها) - یالیت قومی یعلمون ( ای کاش قوم من می دانستند) – مستسعد (سعادتمند)

و گاه از آن به عصای موسی تعبیر می کند که:

                              هست قرآن مر تو را همچون عصا       کفر ها را بر درد چون اژدها.

و جای دیگر از زبان قرآن با منکران سخن می گوید که:

                                   مر مرا افسانه می پنداشتید!       تخم طعن و کافری می کاشتید!

                              خود بدیدید، ای خسان طعنه زن،       که شما بودید افسانه نه من!

                                     نور خورشیدم فتاده بر شما؛      لیک از خورشید ناگشته جدا.

و گاه با اشاره به کلام الهی که فرمود:

          به حلقه بندگان من پیوند،

           و آنگاه به بهشت من در آی.        (فجر 29 و 30)

گوید که اگر خواهی به جرگه عاشقان حق پیوندی از صف جولاهگان و سوداگران به محفل قرآن درآی زیرا:

                                  چون تو در قرآن حق بگریختی،       با روان انبیا آمیختی.

                                        هست قرآن حالهای انبیا،       ماهیان بحر پاک کبریا.

اما شرط  وصال این شاهد غیبی صفای دل است که فرمود: (( جز دست پاکان بدان نرسد)) (واقعه – 79) و نیز فرمود: ((  که این کتاب بی هیچ شک و ریب راهنمای پرهیزکاران است)) (بقره – 2). و هرکه به دنبال اغراض نفسانی چادر این عروس قدسی را که رمزی از حجاب کلمات و نقاب صورت است بر کشد، آن شاهد خود را بد و زشت نماید – چنانکه قرآن را سراسر سخنان پریشان و تناقصات ناگشوده بیند و آن را اساطیر و سحر و افسون خواندو و سر طعنه منکران بر این سدرۀ معرفت و شاخه های آن چون مثنوی و غزلیات حافظ و سعدی همین ججاب اغراض است که دیده بینش آدمی را فرو می پوشد و اورا از قرآن و کلام اولیا جز حرفی نصیب نمی آید.

مولانا در میان قصۀ مسجد مهمان کش از طعنۀ کوته نظران که می گفتند مثنوی سخنان بلندی نیست  و یکسر پریشان و درهم است یاد می کند و بی آنکه خود برنجد، برای بیان حقیقت و دفع شبهات اهل گمان که موجب گمراهی ساده دلان تواند بود، گوید:

                                   من نمی رنجم ولیکن این لگد       خاطر ساده دلی را پی کند.

                                خوش بیان کرد آن حکیم غزنوی       بهر محجوبان مثال معنوی

                                      که ز قرآن گر نبیند غیر قال،       این عجب نبود ز اصحاب ضلال.

                                           کز شعاع آفتاب پر ز نور       کور جز گرمی نیابد در عبور.

                                     خربطی ناگاه از خر خانه ای       سر برون آورد چون طعانه ای

                       کاین سخن پست است، یعنی مثنوی؛       قصۀ پیغمبر است و پیروی.

                                 نیست ذکر و بحث و اسرار بلند       که دوانند عارفان آن سو سمند.

                        جمله سرتاسر فسانه است و فسون؛       کودکان قصۀ، بیرون و درون.

                                    چون کلام الله بیامد هم بر آن       اینچنین طعنه زدند آن کافران

                            که اساطیر است و افسانه ی نژند؛       نیست تعمیقی و تحقیقی بلند.           

                                  کودکان خرد فهمش می کنند؛       نیست جز امر پسند و نا پسند.

                                 گفت: گر آسان نماید این به تو،       اینچنین آسان یکی سوره بگو. 

                                                                                                        (مثنوی) 

(+) - گفت هر برگ و شکوفۀ آن غصون     دم به دم ((یالیت قومی یعلمون))

این بیت اشاره ایست به آیۀ 26 سورۀ یس بدین مضمون:

          و به این مرد با ایمان روز قیامت گفته شود

          بیا داخل بهشت شو،

          گوید ای کاش ملت من هم از این نعمت بزرگ آگاه بودند.

(+) - جمله می گفتند کین مجنون مست     از قضاء الله دیوانه شده است

این بیت اشاره ایست به آیۀ 52 سورۀ ذاریات بدین مضمون:

          همچنان که تو را ای سول تکذیب کردند

          هیچ رسولی بر امم پیشین نیامد

          جز آنکه گفتند او ساحر یا دیوانه است.