250 – علم دین و علم بدن

هرعلمی که آن به تحصیل و کسب در دنیا حاصل شود، آن علم ابدان (بدن ها) است. و آن علم که بعد از مرگ حاصل شود، آن علم ادیان است. دانستن علم انالحق علم ابدانست، انالحق شدن، علم ادیانست. نور و چراغ و آتش را دیدن علم ابدان است، سوختن در آتش یا در نور چراغ علم ادیان است. هرچه آن دید است علم ادیان است، هرچه دانش است علم ابدان است. می گویی محقق دید است و دیدن است، باقی علم ها علم خیال است. مثلا، مهندس فکر کرد و عمارت مدرسۀ را خیال کرد، هرچند که آن فکر راست و صواب است، اما خیال است؛ حقیقت وقتی گردد که مدرسه را برآرد و بسازد.

 اکنون از خیال تا خیال فرقها است - خیال ابوبکر و عمر و عثمان و علی بالای خیال صحابه باشد - و میان خیال و خیال فرق بسیار است. مهندس دانا، خیال بنیاد خانۀ کرد و غیر مهندس هم خیال کرد، فرق عظیم باشد، زیرا خیال مهندس به حقیقت نزدیکتر است. همچنین که آن طرف در عالم حقایق و دید، از دید تا دید فرقها است، مالانهایه. پس آنچه می گویند: هفتصد پرده است از ظلمت و هفتصد از نور؛ هرچه عالم خیال است، پردۀ ظلمت است و هرچه عالم حقایق است پرده های نور است. اما میان پرده های ظلمت که خیال است، هیچ فرق نتوان کردن و در نظر آوردن از غایت لطف، با وجود چنین فرق شگرف و ژرف در حقایق نیز نتوان آن فرق فهم کردن.

شرح

- هرعلمی که آن به تحصیل ...: این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است:

                                  جامه های زركشی را بافتن         دُرّها از قعر دریا یافتن

                                   خُرده كاریهای علم هندسه        یا نجوم و علم طب و فلسفه

                                 كه تعلق با همین دنییستش        ره به هفتم آسمان بر نیستش

                             این همه، علم ِ بنای آخور است        كه عمادِ بودِ گاو و اشتر است

                                  بهر استبقای حیوان چند روز        نام آن كردند این گیجان "رموز"

                                  علم راه حق و علم ِ منزلش        صاحب دل داند آن را، یا دلش

عماد (ستون)

- هرچه عالم خیال است ...: مولانا خیالهای واهی را مکر شیطان می داند که چون این خیالات نمی تواند به واقعیت تبدیل شود در خیال آن را مجسم می نماید.

                                          أستعیذ الله من شیطانه        قد هلكنا آه من طغیانه

                            یك سگ است و در هزاران می رود       هر كه در وی رفت، او آن می شود

                        هر كه سردت كرد میدان كاو در اوست       دیو پنهان گشته اندر زیر پوست

                                   چون نیابد صورت، آید در خیال       تا كشاند آن خیالت در وبال

                                           از خیالات تو می آید بلا       چون خیالت فاسد آمد جا به جا

                                    گه خیال فرجه و گاهی دكان       گه خیال علم و گاهی خان و مان

                                  گه خیال مکسب و سودا گری       گه خیال ماجرا و داوری

                                      گه خیال نقره و فرزند و زن        گه خیال بوالفضول و بوالحزن

                                  گه خیال کاله و گاهی قماش        گه خیال مفرش و گاهی فراش

                                       گه خیال آسیا و باغ و راغ        گه خیال میغ و ماغ و لیغ و لاغ

                                        گه خیال آشتی و جنگها        گه خیال نامها و ننگها

                              هین برون کن از سر این تخییلها        هین بروب از دل چنین تبدیلها

                                      هان بگو لاحولها اندر زمان         از زبان تنها نه، بل از عین جان  

                                                                                                                    (مثنوی)

میغ (ابر) – ماغ (مه، ابر نازک)