25- حکایت در بیان اصالت نیت

 شاعری تازی گوی پیش پادشاهی آمد، و آن پادشاه ترک بود، پارسی نیز نمی دانست. شاعر برای او شعر عظیم غرّا به تازی گفت و آورد. چون پادشاه بر تخت نشسته بود و اهل دیوان جمله حاضر، امرا و ورزا آنچنانکه ترتیب است، شاعر به پای استاد و شعر را آغاز کرد. پادشاه در در آن مقام که محل تحسین بود سر می جنبانید، و در آن مقام که محل تعجب بود خیرخ می شد و در آن مقام که محل تواضع بود التفات می کرد.

 اهل دیوان حیران شدند که پادشاه ما کلمه ای به تازی نمی دانست، اینچنین سر جنبانیدن مناسب در مجلس از او چون او صادر شد. مگر که تازی می دانست، و چندین سال از ما پنهان داشت – و اگر ما به زبان تازی بی ادبیها گفته باشیم، وای بر ما!

 اورا غلامی بود خاص. اهل دیوان جمع شدند و اورا اسب و استر و مال دادند و چندان دیگر بر گردن گرفتند که ما را ازین حال آگاه کن که پادشاه تازی می داند یا نمی داند. و اگر نمی داند، در محل سر جنبانیدن چون بود: کرامات بود؟ الهام بود؟ تا روزی غلام فرصت یافت در شکار، و پادشاه را دلخوش دید. بعد از آنکه شکار بسیار گرفته بود، از وی پرسید.

 پادشاه بخندید، گفت: والله من تازی نمی دانم، آما آنچه سر می جنبانیدم و تحسین می کردم که معلوم است که مقصود او از آن شعر چیست. پس، معلوم شد که اصل مقصود است. آن شعر فرع مقصود است که اگر آن مقصود نبودی، آن شعر نگفتی.

پس، اگر به مقصود نظر کنند، دُوی نماند، دُوی در فروعست، اصل یکیست همچنانکه مشایخ، اگر چه بصورت گوناگونند، و به حال وافعال و احوال مبانیت است، اما از روی مقصود یک چیزست و آن طلب حقست، چنانکه بادی که در سرای بوزد، گوشه قالی برگیرد، اظطرابی و جنبشی در گلیم ها پدید آرد، خس و خاشاک را بر هوا برد، آب حوض را زِره زِره گرداند، درختان و شاخها و برگها را در رقص آرد، آن همه احوال متفاوت و گوناگون می نماید، اما  از روی مقصود یک چیزست، زیرا جنبیدن همه از یک باد است.

شرح (استاد قمشه ای)

- اصل مقصود است...: مولانا، در مثنوی و فیه وما فیه، حکایات و تمثیلات بسیار در بیان این نکته آورده است که: خُذ الغایات و اُترک المبادی. یعنی نتایج و نهایات را بگیر و حواشی و مقدمات را رها کن. مقصود این است که اگر شاعری کوتاه نظر قصیده ای بلند در مدح امیری گوید تا صله ای گران گیرد، بی خواندن معلوم است که معنی همۀ آن اشعار جز تقاضای دینار نیست – چه تازی باشد و چه پارسی. و بر همین قیاس، اگر کسی عرفان را نه برای وصول به معروف، بلکه برای نیل به مقام و منزلت عرفان و جلب مریدان بخواند، همۀ دانسته ها و گفته ها و کرده های او روی در نام و شهرت دارد و فی الجمله معلوم است که مقصود او از همۀ ریاضات و کسب معارف و غیره چیست. پس، چنانکه مولاما گفت، اصل مقصود است.

(+) - اصل یکیست ...: مولانا معتقد است که جز حق هیچ نیست اما این را کسی داند که با رهاکردن صورت و رو آوردن به معنی به گنج وحدت رسیده باشد :

                              ده چراغ ار حاضر آری در مكان         هر یكی باشد به صورت، غیر آن

                                  فرق نتوان كرد نور هر یكی         چون به نورش روی آری، بی شكی

                            اطلب المعنی من الفرقان و قل         لا نفرق بین آحاد الرُسُل

                      گر تو صد سیب و، صد آبی بشمری         صد نماند، یك شود چون بفشری

                          در معانی قسمت و اعداد نیست         در معانی تجزیه و افراد نیست

                              اتحاد یار، با یاران خوش است         پای معنی گیر، صورت سركش است

                         صورت سركش، گدازان كن، ز رنج         تا ببینی زیر آن، وحدت چو گنج

                                   ور تو نگدازی، عنایتهای او         خود گدازد ای دلم مولای او

                             او نماید، هم به دلها خویش را         او بدوزد، خرقۀ درویش را

                             منبسط بودیم و یك گوهر همه         بی سر و بی پا بُدیم، آن سر همه

                               یك گهر بودیم، همچون آفتاب         بی گره بودیم و صافی، همچو آب

                             چون به صورت آمد آن نور سره         شد عدد، چون سایه های كنگره

                               كنگره ویران كنید، از منجنیق         تا رود فرق از میان این فریق          

                                                                                                                (مثنوی)