247 - نظر بر نویسنده می باید کرد نه قلم

آدمی اگر چه غافل است، الا از او دیگران غافل نیستند. پس [ اگر] کار دنیا را قوی مجد باشی از حقیقت کار غافل شوی. رضای حق باید طلبیدن نه رضای خلق که آن رضا و محبت و شفقت در خلق مستعارست؛ حق نهاده است، اگر نخواهد هیچ جمعیت و ذوق ندهد به وجود اسباب و نعمت و نان و تنعمات ، همه رنج و محنت شود.

پس همه اسباب چون قلمی است در دست قدرت حق، محرک . محرّر (تحریر کننده) حق است؛ تا او نخواهد قلم نجنبد. اکنون تو در قلم نظر می کنی، می گویی این قلم را دستی باید. قلم را می بینی، دست را نمی بینی، قلم را می بینی؛ دست رایاد می کنی، کو آنکه می بینی و آنکه می گویی؟ اما ایشان همیشه دست را می بینند، می گویند که قلمی نیز باید، بلکه از مطالعۀ خوبی دست، پروای مطالعه قلم ندارند و می گویند که این چنین دستی بی قلم نباشد.

 جایی که تو را از حلاوت مطالعۀ قلم پروای دست نیست، ایشان را از حلاوت مطالعه آن دست، چگونه پروای قلم باشد؟ چون تورا در نان جوین حلاوتی هست که یاد نان گندمین نمی کنی، ایشان را بوجود نان گندمین، یاد نان جوین کی کنند؟ چون تو را بر زمین ذوقی بخشید که آسمان را نمی خواهی؛ که خود محل ذوق آسمان است و زمین از آسمان حیات دارد، اهل آسمان از زمین کی یاد آورند؟

اکنون خوشیها و لذتها را از اسباب مبین که آن معانی در اسباب مستعارست که: هُوَ الضَارُ وَ النّافِعُ، چون ضرر و نفع از اوست؛ تو بر اسباب جه چفسیده ای (چسبیده ای)؟

شرح

- همه اسباب چون قلمی است ...: این مضمون در شرح گزیده 213 (در غلبۀ مشیت الاهی) آمده است

- تو بر اسباب جه چفسیده ای؟: این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است:

 

                                  هر چه خواهد آن مسبب  آورد       قدرت مطلق، سببها بر درَد

                                     لیك اغلب بر سبب راند نفاد       تا بداند طالبی جُستن مراد

                            چون سبب نبود، چه ره جوید مرید؟      پس سبب در راه می آید پدید

                               این سببها بر نظرها پرده هاست       كه نه هر دیدار  صنعش را سزاست

                                 دیده ای باید  سبب سوراخ كن       تا حجب را بَر َكنَد از بیخ و بُن

                                       تا مسبب بیند اندر لامكان       هرزه بیند جهد و اكسابِ دكان

                                از مسبب میرسد هر خیر و شر       نیست اسباب و وسایط را اثر

                                       جز خیال منعقد بر شاهراه       تا بماند دور غفلت چند گاه

نفاذ (نفوذ، تأثیر)