246 – پیشوایی محمد (ص)

 از درختی میوۀ شیرین ظاهر می شود، اگر چه آن میوه جزو او بود حق تعالی آن جزو را بر کل گزید و ممتاز کرد که در وی حلاوتی نهاد که درآن باقی ننهاد، که بواسطه آن، آن جزو را بر کل رجحان یافت و لباب (گزیده) و مقصود درخت شد، کقوله تعالی، بَلْ عَجِبُوا أَن جَاءهُمْ مُنذِرٌ مِّنْهُمْ ([منکران] از آمدن رسولی که آنها را اندرز دهد به شگفت آمده– ق -2).

شخصی می گفت که مرا حالتی هست که محمد (ص) و ملک مقرّب آنجا نمی گنجد. شیخ فرمود که: عجب؛ بنده را حالتی باشد که محمد در وی نگنجد، محمد را حالتی نباشد که چون تو گنده بغل آنجا نگنجد.

مسخرۀ می خواست که پادشاه را به طبع آورد؛ و هر کسی به وی چیزی پذیرفتند که پادشاه عظیم رنجیده بود. بر لب جوی پادشاه سیران (سِیر) می کرد خشمگین، مسخره از طرفی دیگر پهلوی پادشاه سیران می کرد. بهیچ وجه پادشاه در مسخره نظر نمی کرد، در آب نظر می کرد. مسخره عاجز شد گفت: ای پادشاه، در آن آب چه می بینی که چندین نظر می کنی؟ گفت: قلبتانی (واسطه امور شهوانی) را می بینم. گفت: بنده نیز کور نیست.

اکنون چون تو را وقتی باشد که محمد نگنجد؟ عجب، محمد را آن حالت نباشد که چون او گنده بغلی، در نگنجد. آخر این قدر و حالتی که یافته ای از برکت اوست و تأثیر اوست، زیرا اول جمله عطاها را بر او می ریزند، آنگه از او به دیگران بخش شود، سنت چون چنین است. حق تعالی فرمود که: اَلسَلَامُ عَلَیکَ اَیُهَا النَبِیُ وَ رَحمَةُ اللهِ وَ بَرَکَاتُهُ، جمله نثارها را بر تو ریختم. او گفت که: وَ عَلی عِبادِاللهِ الصِالِحِینَ.

راه حق، سخت مخوف و بسته بود و پر برف؛ اول جانبازی او کرد و اسب را در راند و راه را بشکافت. هرکه رود درین راه از هدایت و عنایت او باشد، چون راه را از اول او پیدا کرد و هرجا نشانی نهاد و چوب ها استانید که این سو مروید، و اگر آن سو روید هلاک شوید، چنانکه قوم عاد و ثمود. و اگر این سو روید؛ خلاص یابید، چنانکه مؤمنان. همه قرآن در بیان اینست که: فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ (در آن نشانه های هویدا – آل عمران – 97)، یعنی در این راهها نشانها بداده ایم و اگر کسی قصد کند که از این چوب ها، چوبی بشکند؛ همه قصد او می کنند که راه ما را چرا ویران می کنی و در بند هلاکت ما می کوشی، مگر تو رهزنی؟

اکنون بدان که پیشرو محمد (ص) است، تا اول به محمد نیاید به ما نرسد – همچنانکه چون خواهی که جایی روی؛ اول رهبری عقل می کند که فلان جای می باید رفتن، مصلحت اینست. بعد از آن چشم پیشوایی کند، بعد از آن اعضا در جنبش آیند، بدین مراتب، اگرچه اعضا را از چشم خبر نیست و چشم را از عقل.

شرح

 - ، بَلْ عَجِبُوا ...: بخشی از آیۀ 2 سورۀ ق که کامل آن بدین مضمون است:

          [ که منکران ایمان نیاوردند] بلکه از آمدن رسولی

          که آنها را اندرز دهد به شگفت آمده

          و کفار نادان گفتند این بسیار چیز عجیبی است.        

- مسخرۀ می خواست ...: این حکایت در گزیدۀ 27 آمده است.

- فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ ...: بخشی از آیۀ 97 سورۀ آل عمران که کامل آن بدین مضمون است:

          در آن خانه [کعبه] آیات ربوبیت هویداست،

          مقام ابراهیم خلیل است هرکه در آنجا داخل شود ایمن باشد

          و مردم را حج و زیارت آن خانه واجب است

         برهرکسی که توانایی رسیدن بدانجا یافت.

          و هرکه کافرشود تنها به خود زیان رسانیده

          که البته خدا از طاعت خلق بی نیاز است.

- اکنون بدان که پیشرو محمد (ص) است ...: این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است

                                          تا ز راه خاتم پيغمبران       بو كه برخيزد ز لب ختم گران‏

                                     ختمهايى كانبيا بگذاشتند       آن به دين احمدى برداشتند

                                                       قفلهاى ناگشاده مانده بود       از كف إِنَّا فَتَحْنا بر گشود

                        او شفيع است اين جهان و آن جهان       اين جهان زى دين و آن جا زى جنان‏

                            اين جهان گويد كه تو رهشان نما       و آن جهان گويد كه تو مهشان نما

                               پيشه‏اش اندر ظهور و در كمون       اهد قومى انهم لا يعلمون‏

                                  باز گشته از دم او هر دو باب       در دو عالم دعوت او مستجاب‏

                       بهر اين خاتم شده‏ست او كه به خود       مثل او نه بود و نه خواهند بود

                         چون كه در صنعت برد استاد دست       نه تو گويى ختم صنعت بر تو است‏

                                                             در گشاد ختمها تو خاتمى       در جهان روح بخشان حاتمى‏

                                                          هست اشارات محمد المراد       كل گشاد اندر گشاد اندر گشاد

                                    صد هزاران آفرين بر جان او       بر قدوم و دور فرزندان او

- قفلهاى ناگشاده مانده بود     از كف إِنَّا فَتَحْنا بر گشود

این بیت اشاره ایست به آیۀ 1 سورۀ فتح بدین مضمون:

          ما تو را به فتح آشکاری در عالم فیروز می گردانیم.