244- تمثیل در بیان مقام انبیا

 اولیای حق غیر این آسمانها، آسمانهای دیگر مشاهده کرده اند که این آسمانها در چشمشان نمی آید و این حقیر می نماید پیش ایشان و پای بر اینها نهاده اند و گذشته اند.

                                            آسمانهاست در ولایت جان؛      کارفرمای آسمان جهان

و چه عجب می آید که آدمیی از میان آدمیان این خصوصیت یابد که پا بر سر کیوان نهد؟ نه ما همه جنس خاک بودیم؟ حق تعالی در ما قوتی نهاد که ما از جنس خود بدان قوت ممتاز شدیم و متصرف آن گشتیم و آن متصرف ما شد تا در وی تصرف می کنیم به هرنوعی که می خواهیم: گاه بالاش می بریم، گاه زیرش می نهیم، گاه سرایش می سازیم، گاه کاسه و کوزه اش می کنیم، گاه درازش می کنیم و گاه کوتاهش می کنیم. اگر ما اول همان خاک بودیم و جنس او بو دیم، حق تعالی ما رابدان قوت ممتاز کرد، همچنین، از میان ما که یک جنسیم، چه عجب است که اگر حق تعالی بعضی را ممتاز کند که ما نسبت به وی چون جماد باشیم و او در ما تصرف کند و ما از او بیخبر باشیم و او از ما با خبر؟

شرح (استاد قمشه ای)

- آسمانهاست در ولایت جان: بیتی از سنائی که همراه بیت بعدی آن در یکی از سرفصلهای مثنوی در حکایت پیر چنگی، دفتر اول، آمده و موضوع سخن قرار گرفته است در شرح این معنی که:

                                      غیب را ابری و آبی دیگر است،      آسمان و آفتابی دیگر است. 

                                                                                                         (مثنوی)

مولانا در مثنوی مکرر از سنائی یاد کرده و به تمجید و ستایش و شرح سخنان او پرداخته است:

                                        بشنو این پند از حکیم غزنوی       تا بیابی در تن کهنه نوی.

                                     پند او را از دل و جان گوش کن؛       هوش را جان ساز و جان را هوش کن.

اما در تفسیر سماوات باطنی انسان، عارفان به سنت معمول خود که برای هر ظاهری باطنی قائلند و برای هر چیز در عالم کبیر معادلی در عالم صغیر یعنی دل انسان می شناسد، در مقابل هفت آسمان عالم ظاهر، نفس ناطقه را نیز دارای هفت مرتبه می دانند و تأویل سبع سماوات را همین مراتب هفتگانه نفس می شمارند که عبارتند از: طبع، نفس، قلب، روح، سر، خفی و اخفی. شرح این مقامات متضمن بیان یک دوره عرفان نظری و عملی است و از حوصله این مقال بیرون است – هر چند که جملۀ این مراتب به اجمال و فارغ از اصطلاحات اهل قال در شرح حاضر بیان شده است.

                                     خوشتر آن باشد که سرّ دلبران       گفته آید در حدیث دیگران  

                                                                                                         (مثنوی)

مولانا انبیا و اولیا را که به آسمانهای عالم باطن از طبع تا اخفی عروج کرده و بر عرش کیوان دل نشسته اند، با عامه مردم، که در مقام طبع و نفس فرو مانده اند، چنین قیاس می کند که هرچند جنس ایشان با جملۀ مردم یکی است و همه در بشریت مثل یکدیگرند، اما چنانکه از میان خاکها آدمی را برآورد تا در خاک تصرف کند و قصر و عمارت سازد، از میان آدمیان نیز انبیا را تخصیص کرد تا در عرصه دلهای خلق، که به علت تعلق به کشت و زرع و چارپایان به گفته سنائی تبدیل به ده شده است، عمارتی و قصر بنائی کند و آن را جایگاه نزول سلطان عشق سازند.

                               غیر از آن جانی که در گاو وخر است       آدمی را عقل و جان دگر است.

                                       باز جز جانی که شد در آدمی       هست جانی در نبی و در ولی.  

                                                                                                              (مثنوی)