24- همۀ عالم سخن است و زاییده از سخن است

این سخن برای آن کس است که او به سخن محتاج است که ادراک کند. اما آن که بی سخن ادراک کند با وی چه حاجت سخن است؟ آخر آسمانها و زمینها همه سخن است پیش آن کس که ادراک می کند، و زاییده از سخن است، که:

كُنْ فَيَكُونُ  (هرگاه خداوند آفرینش چیزی را اراده کند، گوید باش، و آن هست می شود - مریم – 35). پس، پیش آن که آواز پست را می شنود مشغله و بانگ چه حاجت باشد؟

شرح (استاد قمشه ای)

- كُنْ فَيَكُونُ: جزئی از چندین آیه در قرآن ( از جمله آیه 35 سورۀ مریم ) بدین مضمون:

          هرگاه خداوند آفرینش چیزی را اراده کند،

          گوید باش، و آن هست می شود.

- آسمانها و زمینها همه سخن است....: عارفان، با استمداد از کلام وحی، خدا را دارای دو کتاب دانند: کتاب تدوین و آن مجموعه کتب الاهی و صحف آسمانی است، و دیگر کتاب تکوین (هست نمودن) که مجموعه آفرینش است و خود به دو بخش تقسیم می شود: کتاب آفاق و کتاب انفس – چنانکه در قرآن آمده است:

          ما آیات خودرا در آفاق و هم در نفسها [و در درون دلها]

          به ایشان نشان خواهیم داد (فصلت – 53) 

و نیز:

          اگر درختان زمین یکسر قلم شوند

          و دریا مرکب گردد، و هقت دریای دیگر به مدد آید،

          تحریر کلمات الاهی تمامی نخواهد یافت (لقمان – 27)

شیخ محمود در مقایسۀ بین دو کتاب تدوین و کتاب تکوین گوید:

                           به نزد آن که جانش در تجلاست،         همه عالم کتاب حق تعالی است.        

                        عرض اعراب و، جوهر چون حروفند؛         مراتب همچو آیات وقوفند.

                          از آن هر عالمی یک سورۀ خاص:          یکی زان فاتحه، آن دیگر اخلاص. 

                                                                                                               (گلشن راز)

همچنین، بنابر آیۀ کن فیکون، مجموعه آفرینش زاییده سخن است:

                               توانایی که در یک طرفة العین          ز کاف و نون پدید آورد کونین.

                               چو قاف قدرتش دم بر قلم زد،         هزاران نقش بر لوح عدم زد.     

                                                                                                              (گلشن راز) 

 با این تعبیر سخن، در مفهوم وسیع آن، اولین تجلی آن ذات غیبی و واسطه در ایجاد همه کائنات است:

                                   پردۀ اول که قلم بر گرفت،          حرف نخستین ز سخن در گرفت.

                                 پردۀ خلوت چو بر انداختند،          جلوت اول به سخن ساختند.   

                                                                                                             (مخزن الاسرار)

جلوت (آشکار، در جلوه)

 بنابراین برای آنکس که کتاب عالم بیرون و درون را بی حرف و صوت می خواند چه حاجت قیل و قال و بانگ و مشغله باشد؟ مولانا در نیایشی وصول به مقام بی نیازی از سخن ظاهر را طلب کرده است:

                            ای خدا جان را عطا کن آن مقام          که در او بی حرف می روید کلام.   

                          حرف و گفت و صوت را بر هم زنم          تا که بی این هر سه با تو دم زنم.

                          گرچه تفسیر زبان روشنگر است،          لیک عشق بی زبان روشنتر است.

                                                                                                          (مثنوی)