237 – در لزوم آوردن مثال

سید برهان الدین فایده می فرمود. ابلهی گفت، در میان سخن او، که ما را سخنی می باید بی مثال باشد. فرمود که تو بی مثالی؛ بیا تا سخن بی مثال شنوی.

آخر تو مثالی از خود، تو این نیستی، این شخص تو سایۀ توست. چون یکی می میرد، می گویند فلانی رفت. اگر او این بود، پس او کجا رفت؟ پس معلوم شد که ظاهر تو مثال باطن توست تا از ظاهر تو بر باطن استدلال گیرند. هر چیز که در نظر می آید از غلیظی است. چنانکه نفس در گرما محسوس نمی شود، الا چون سرما باشد از غلیظی در نظر می آید.

شرح (استاد قمشه ای)

- آخر تو مثالی از خود ...: در نظر مولانا روح که حقیقت ذات آدمی است از هرنقش و صورت فارغ است اما در عین حال می تواند به هزاران مثال و صورت متجلی شود که این قالب جسمانی یکی از آنهاست:

                             از تو ای بی نقش با جندین صور        هم مشبه هم موحد هم خیره سر.

                                گاه خورشید و گاه دریا شوی؛        گاه کوه غاف و گه عنقا شوی.

                      تو نه آن باشی نه این در ذات خویش؛        ای برون از وهمها و زفهم بیش.

و این تجلی وصف الاهی در انسان است، زیرا خداوند که واهب الصور و آفریننده نقشهاست نیز هرچند خود را از همۀ نقشها مبراست اما فرمود: به هر طرف رو کنید آنجا چهره خداست. (بقره - 115)

                        خالق بیچون یقین بی صورت است،         لیک در هر صورتی خود را نمود. 

                                                                                                                 (جامی)

در داستان تجسم روح الامین بر مریم نیز مولانا اشاره می کند که روح مجرد خیمه گاهش در عدم آباد، یعنی فراغت از تعنیات و صورتهاست، اما به مقتضای حال به صورتهای گوناگون ظاهر می شود:

                               مریم بنگر که نقشی مشکلم:        هم هلالم هم خیال اندر دلم.

                                از وجودم می گریزی در عدم؟        در عدم من شاهم و صاحب علم.

                      خود بنه و بنگاه من در نیستی است،        یک سواره نقش من پیش دستی است.

نظامی نیز صورت جسمانی خود را خیال و مثال خویش خوانده که به سحر سخن او زندگی یافته است:

                            شکل نظامی که خیال من است        جانور از سحر حلال من است.  

                                                                                                                (مخزن الاسرار)

بنابراین، مادام که شخص در عالم صورت و در قالب مثالی است. سخن نیز باید در قالب مثال بیان شود و به همین دلیل است که تمامی سخن مولانا آمیخته به تمثیل و قصه و حکایت است.