231- در اینکه دوزخ معبد کافران است

این کافران که در کفرند، آخر در رنج کفرند و باز چون نظر می کنیم آن رنج هم عین عنایتست، چون او در راحت کردگار را فراموش می کند، پس به رنجش یاد کند. پس دوزخ جای معبد ومسجد کافرانست، زیرا که حق را در انجا یاد کند - همچنانکه در زندان و رنجوری و درد دندان. و چون رنج آمد، پردۀ غفلت دریده شد: حضرت حق را مقر شد و ناله می کند که (( یا رب، یا رحمن و یا حق)) صحت یافت! باز پرده های غفلت پیش می آمد: می گوید (( کو خدا؟ نمی یابم. نمی بینم. چه جویم؟)) چون است که در وقت رنج دیدی و یافتی، این ساعت نمی بینی؟ پس چون در رنج می بینی، رنج را بر تو مستولی کنند تا ذاکر حق باشی.

پس دوزخی در راحت از خدا غافل بود و یاد نمی کرد. در دوزخ شب و روز ذکر خدا کند، چون عالم را و آسمان و زمین و ماه و آفتاب و سیارات را، نیک و بد را برای آن آفریده که یاد او کنند و بندگی او کنند و مسبح او باشند. اکنون چون کافران در راحت نمی کنند و مقصودشان از خلق ذکر اوست، پس در جهنم روند تا ذاکر باشند. اما مؤمنان را رنج حاجت نیست؛ ایشان در این راحت از آن رنج غافل نیستند، و آن رنج را دائماً حاضر می بینند – همچنانکه کودکی عاقل را که یکبار پا در فلق (فلک) نهند، بس باشد. فلق را فراموش نمی کند، اما کودن فراموش می کند. پس او را هرلحظه فلق باید. و همچنان اسبی زیرک که یکبار مهمیز خورد، حاجت مهمیز دیگر نباشد. مرد را می برد فرسنگها و نیش آن مهماز (مهمیز) را فراموش نمی کند، اما اسب کودن را هر لحظه مهماز می باید. او لایق بار مردم نیست، برو سرگین (فضله جهارپایان، پهن) بار کنند.

شرح (استاد قمشه ای)

- دوزخ جای معبد ومسجد کافرانست...: چون بنا بر آیۀ 15 سورۀ رعد و آیۀ 56 سورۀ ذاریات، هر که در آسمان و زمین است به طوع و رغبت یا به جبر و کراهت پروردگار عالمیان را سجود می کنند، و جن و انس را برای عبادت آفریده اند، هرکس به شوق و رغبت به طاعت حق نپردازد و شأن بندگی را فراموش کند، او را به دوزخ آلام و محرومیت دراندازند تا حق را به یاد آورد و تسلیم او شود.

                                   چون عبادت بود مقصود از بشر،    شد عبادتگاه گردنکش سقر.

                                    کافران کارند در نعمت جفا،     باز در دوزخ نداشان (( ربّنا))

                                چون لئیمان در جفا صافی شوند؛     ور وفا بینند، خود جافی شوند.

                             مسجد طاعاتشان خود دوزخ است،     پایبند مرغ بیگانه فسخ است.

                                   هست زندان صومعۀ مرد لئیم،     کاندر آن ذاکر شود حق را مقیم.

                 ((ما خلقت الجن و الانس))، این بخوان،     جز عبادت نیست مقصود از جهان. (مثنوی)

سقر (دوزخ)

 (+) - کافران کارند در نعمت جفا،      باز در دوزخ نداشان (( ربّنا))

این بیت اشاره ایست به آیه های 106 و 107 سورۀ مؤمنون بدین مضمون:

          آن کافران در جواب گویند: بارالها شقاوت بر ما غلبه کرد

          و کار ما به گمراهی کشید،

          پروردگارا ما را از جهنم نجات ده

          اگر بار دگر بار عصیان تو کردیم همانا بسیار ستمکاریم.

(+) - ((ما خلقت الجن و الانس))، این بخوان،     جز عبادت نیست مقصود از جهان

این بیت اشاره ایست به آیۀ 56 سورۀ ذاریات بدین مضمون:

          و ما خلق جن و انس را نیافریدیم           

          مگر برای اینکه مرا پرستش کنند.