230 – برتری محبت بر همۀ عبادات

مَافُضِّلَ اَبُوْبَکْرٍ بِکَثْرَةِ صَلوةٍ وَصَوْمٍ وَصَدَقَةٍ بَل وُقِرَّ بِمَافِي قَلْبِهِ، می فرماید که تفضیل ابو بکر بر دیگران نه از روی نماز بسیار و روزۀ بسیارست ، بل از آن روست که با او عنایتی است و آن محبت است.

در قیامت چون نمازها را بیارند، در ترازو نهند – و روزه ها را و صدقه ها را همچنین. اما چون محبت را بیارند، محبت در ترازو نگنجد. پس اصل محبت است. اکنون چون در خود محبت می بینی، آن را بیفزای تا افزون شود؛ چون سرمایه در خود دیدی، و آن طلب است، آن را به طلب بیفزای، که فی الحرکات برکات – و اگر نیفزایی، سرمایه از تو برود. کم از زمین نیستی: زمین را به حرکات و گردانیدن به بیل دیگرگون می گردانند، نبات می دهد؛ و چون ترک کنند، سخت می شود. پس چون در خود طلب دیدی، می آی و می رو و مگو که در این رفتن چه فایده. تو می رو، فایده خود ظاهر گردد. رفتن مردی سوی دکان فایده اش جز عرض حاجات نیست، حق تعالی روزی می دهد؛ که اگر به خانه بنشیند آن دعوی استغناست، روزی فرو نیاید.

 عجب؟ آن بچه که می گرید مادر او را شیر می دهد، اگر اندیشه کند که درین گریه من چه فایده است و چه موجب شیر دادنست؟ از شیر بماند، حالا می بینیم که به آن سبب شیر بوی می رسد. آخر اگر کسی درین فرو رود که درین رکوع و سجود چه فایده است، چرا کنم؟ پیش امیری و رئیسی چون این خدمت می کنی و در رکوع می روی و چوک (زانو) می زنی، آخر آن امیر بر تو رحمت کند  و نانپاره می دهد. آن چیز که در امیر رحمت می کند پوست و گوشت امیر نیست، بعد از مرگ آن پوست و گوشت برجاست و در خواب هم و در بیهوشی هم، اما این خدمت ضایع است پیش او. پس دانستیم که رحمت که در امیر است در نظر نمی آید و دیده نمی شود، پس، چون ممکن است که در پوست و گوشت، چیزی را خدمت می کنیم که نمی بینیم، بیرون پوست و گوشت هم ممکن باشد. و اگر آن چیز که در پوست و گوشت است، پنهان نبودی؛ ابوجهل و مصطفی (ص) یکی بودی، پس فرق میان ایشان نبودی.

 این گوش از روی ظاهر، کر و شنوا یکیست، فرقی نیست، آن همان قالبست و آن همان قالب، الا آنچه شنواییست درو پنهان است، آن در نظر نمی آید. پس اصل آن عنایت است.

تو که امیری ترا دو غلام باشد. یکی خدمتهای بسیار کرده و برای تو بسیار سفرها کرده، و دیگری کاهل است در بندگی، آخر می بینیم که محبت هست با آن کاهل بیش از آن خدمتکار. اگر چه آن بندۀ خدمتکار را ضایع نمی گذاری، اما چنین می افتد. بر عنایت حکم نتوان کردن. این چشم راست و چشم چپ هر دو از روی ظاهر یکیست، عجب؟ آن چشم راست چه خدمت کرد که چپ نکرد، و دست راست چه کرد که چپ آن نکرد، و همچنین پای راست؟ اما عنایت به چشم راست افتاد. و همچنین جمعه بر باقی ایام فضیلت یافت که: اِنَّ لِلهِ اَرْزَاقاٌ غَیْرَ اَرْزَاقٍ کُتیبَتْ لَهُ فِي الْلَّوْحِ فَلْیَطْلُبُهُا فِيْ یَوْمِ الجُمْعَة. اکنون این جمعه چه خدمت کرد که روزهای دیگر نکردند؟ اما عنایت به او کرد و این تشریف بوی مخصوص شد. و اگر کوری گوید که مرا چنین کور آفریدند، معذورم، به این گفتن او، که کورم و معذورم، گفتن او سودش نمی دارد و رنج از وی نمی رود.

شرح (استاد قمشه ای)

- محبت در ترازو نگنجد ...: محبت که گاه از آن به ولایت و دوستی و گاه به شراب عشق و سرمستی تعبیر می کنند، نزد عارفان ترازو و معیار همۀ اعمال است و خود به هیچ ترازو سنجیده نشود – از آنکه عشق را حد و نهایت نیست:

                              در نیاید عشق در گفت و شنید؛       عشق دریایی، کرانه ناپدید.   

                                                                                                             (مثنوی)

و هر عمل که نشان محبت در وی نیست آن را در ترازوی حق وزنی نباشد، که اصل دین محبت خداست چنانکه فرمود:

          اهل ایمان را تمامی دل در عشق خداست          (بقره – 165)

و همچنین شراب محبت است که نظامی در ساقینامۀ خود آن را اصل مذهب دانسته و شیخ بهائی نوشیدن آن را ورود به مسلمانی خوانده است:

                      زاهدی به میخانه سرخ رو ز می دیدم؛       گفتمش مبارک باد بر تو این مسلمانی.

                                                                                                             (شیخ بهائی)

                                     بیا ساقی از خم دهقان پیر      میی در قدح ریز چو شهد و شیر.

                            نه آن می که آمد به مذهب حرام،      میی کاصل مذهب بدو شد تمام.     

                                                                                                             (اسکندر نامه)

اما بارزترین نشان محبت طلب است که طالب را در هوای محبوب آواره کوه و بیابان می کند:

                               صبا به لطف بگو آن غزال رعنا را      که سر به کوه و بیابان تو داده ای ما را. 

                                                                                                             (حافظ)

به روایت عطار طلب وادی اول از هفت شهر عشق است و در این وادی است که جان سالک را می گدازند و قلب اندوده او را اکسیر مراد می زنند.

                                  چون فرود آیی به وادی طلب،      هر زمانی پیشت آید صد تعب.

                                  جد و جهد اینجا بایدت سالها،      زآنکه اینجا قلب گردد حالها.     

                                                                                                             (منطق الطیر)

تعبیر حکما از طلب همان حرکت است که آن را (( کمال اول برای وصول همۀ قابلیتها به فعلیتها )) تعریف کرده اند، یعنی پیش از وصول به هر کمال باید اول به کمال حرکت آراسته شد و هر کمالی نسبت به حرکت کمال دوم است.

                              هرچه تو داری ز مال و پیشه ای       نی طلب بود اول و اندیشه ای؟

                         تو به هر حالی که باشی می طلب؛       آب می جو دائماً، ای خشک لب،

                            کان لب خشگت گواهی می دهد       کان در آخر بر سر منبع رود.

                             خشگی لب هست پیغامی ز آب       کو به مات آرد یقین، در اضطراب.

                             جهد کن تا این طلب افزون شود،       تا دلت زین چاه تن بیرون رود.

                              این طلب در تو گروگان خداست،       زانکه هر طالب به مطلوبی سزاست.

                             گفت پیغمبر که چون کوبی دری،       عاقبت زان در برون آید سری.

                        چون ز چاهی می کنی هر روز خاک،       عاقبت اندر رسی در آب پاک.         

                                                                                                                 (مثنوی)

توصیۀ مولانا این است که هرچند طالب بر طلب خود به ظاهر اثری نبیند باید همچنان به جد و جهد ادامه دهد، زیرا اولا نفس این کوشش مطلوب است:

                                  دوست دارد یار این آشفتگی:      کوشش بیهوده به از خفتگی.

                              گرچه رخنه نیست در عالم پدید،      خیره یوسف وار می باید دوید.

                                  تا گشاید قفل و ره پیدا شود؛      سوی بی جایی شما را جا شود.      

                                                                                                                 (مثنوی)

                       به راه بادیه رفتن به از نشستن باطل،      گر مراد نیابم به قدر وسع بکوشم.  

                                                                                                                 (سعدی)

                           گرچه وصالش نه به کوشش دهند،      آنقدر، ای دل، که توانی بکوش.     

                                                                                                                 (حافظ)

 ثانیا در تحلیل نهایی، طلب تجلی مطلوب است و عاشق ظهور معشوق و لذا:

                          هر که عاشق دیدیش معشوق دان،      کو به نسبت هم این و هم آن.

                                  دلبران بر بیدلان فتنه به جان؛      جمله معشوقان شکار عاشقان.        

                                                                                                                 (مثنوی)

مولانا ضرب المثل معروف (( جوینده یابنده است)) را نیز بدین معنی تفسیر می کند که جوینده در حقیقت همان یابنده و طلب عین وصول به مطلوب است.

           همه با ماست چه باما! که خود ماییم سر تا پا:

          مثل گشته در عالم که جوینده است یابنده.             (دیوان شمس)

          هر که به جد تمام در هوس ماست، ماست.

          هر که چو سیل روان در طلب جوست، جوست.    (دیوان شمس)

همچنین در حدیث آمده است که (( چون در گوهر عبودیت نیک بنگری آن را ربوبیت بینی)) زیرا تا از معبود چیزی در عابد نیاید او را عابد نخوانندو تا عظیم در دل تجلی نکند او را تعظیم نتوان کرد.

بنابر این طلب فرض است و جهد مجرای مشیت الاهی است؛ و منکران جهد خود به هزار حیلت می کوشند تا انکار خود را به کرسی اثبات نشانند. و هر که گوید روزی مقدر است و نیاز به طلب نیست دعوی استغنا و بی نیازی کرده است که مناسب شأن انسان نیازمند نیست و حکایت وی قصه آن مرد خام طمع است که چون دید روباهی بی دست و پای از ماندۀ صید شیر روزی خورد، به خانه نشست تا او را نیز بی طلب روزی در رسد، اما هیچ روزی فرود نیامد و :

                               چوصبرش نماند از ضعیفی هوش،      ز دیوار محرابش آمد به گوش:

                                    برو شیر درنده باش، ای دغل؛      مینداز خود را چو روباه شل.

                                                                                                             (بوستان)

          درآ چون شیر و پنجه در جهان زن؛         

          چه جنبانی به دستان  دم چو روباه!             (دیوان شمس)