229- اضداد، به نسبت با کل ، همه یک کار می کنند

علم اگر بکلی در آدمی بودی و جهل نبودی، ادمی بسوختی و نماندی. پس جهل مطلوب آمد ازین رو که بقای وجود به وی است و علم مطلوبست از آن رو که وسیلت است به معرفت باری [تعالی]. پس هر دو یاری گر همدگرند و همه اضداد چنین اند. شب اگر چه ضد روز است، اما یاریگر اوست و یک کار می کنند. اگر همیشه شب بودی، هیچ کاری حاصل نشدی و بر نیامدی؛ و اگر همیشه روز بودی، چشم و سر و دماغ خیره ماندندی و دیوانه شدندی و معطل. پس در شب می آسایند و می خسبند، و همۀ آلتها از دماغ و فکر و دست و پا و سمع و بصر جمله قوتی می گیرند و روز آن قوتها را خرج می کنند.

پس جمله اضداد نسبت به ما ضد می نماید؛ نسبت به حکیم همه یک کار می کنند و ضد نیستند. در عالم بنما کدام بد است که در ضمن آن نیکی نیست، و کدام نیکی است که در ضمن آن بدی نیست. مثلا یکی قصد کشتن کرد، به زنا مشغول شد، آن خون از او نیامد. از این رو که زناست، بد است؛ از این رو که مانع قتل شد، نیک است. پس بدی و نیکی یک چیزند غیر متجزا. از این رو، ما را بحث است با مجوسیان که ایشان می گویند که دو خداست: یکی خالق خیر  و یکی خالق شر. اکنون توبنما خیر بی شر تا ما مقر شویم که خدای شر هست و خدای خیر. و این محال است، زیرا که خیر از شر جدا نیست، چون خیر و شر دو نیستند و میان ایشان جدایی نیست. پس دو خالق محال است. ما شما راالزام نمی کنیم که البته یقین کن که چنین است، می گوییم کم از آنکه در تو ظنی درآید که مبادا اینچنین باشد که می گویند.

مسلم که یقینت نشد که چنانست، چگونه یقین شد که چنان نیست؟ خدا می فرماید: که ای کافرک، أَلَا يَظُنُّ أُولَئِكَ أَنَّهُم مَّبْعُوثُونَ لِيَوْمٍ عَظِيمٍ ( آیا آنها گمان نمی کنند که بر انگیخته خواهند شد در روزی عظیم؟ – مطففین – 4 و 5)، ظنیت نیز پدید نشد که آن وعده های ما که کرده ایم، مبادا که راست باشد؟ و مؤاخذه بر کافرین برین خواهد بودن که تو را گمانی نیامد، چرا احتیاط نکردی و طالب ما نگشتی؟  

شرح (استاد قمشه ای)

- شب اگر چه ضد روز است ...: جنگ و تضاد لازمۀ عالم کون و فساد و شرط ظهور بی رنگی در رنگهاست:

                               چونکه بیرنگی اسیر رنگ شد،     موسیی با موسیی در جنگ شد.

                            چون دو رنگی از میان بر داشتی،    موسی و فرعون دارند آشتی.   

                                                                                                                (مثنوی)

مقصود از جهان بی رنگی همان عالم قدس و عرصه تجرد است، که مثال آن در آدمی مرتبه ادراکات عقلی است. در این مرتبه، غم و شادی و بیم وامید بی هیچ رنگ و صورت ادراک می شوند. اما چون نقاش خواهد که شادی خویش بیان کند و آن را از پردۀ خفا به ظهور آورد، بناچار رنگها و صورتهای گوناگون بر می گزیند و آن ادراک واحد را که منقدان هنر ((تم اصلی)) یا ((دور نمایه)) گفته اند، به زنجیر کثرت در بند می کند و از سپیدی تا سیاهی و از راستی تا کژی همه را در خدمت آن مقصود واحد به کار می گیرد؛ و این کثرت ها هرچند با هم در تنازعند اما نسبت با احساس نقاش همه یک کار می کنند. و چنین است جنگ نور و ظلمت و راستی و کژی در عالم که نسبت به نظام احسن و مقصود غائی آفرینش همه یار و مدد کار یکدیگرند.

                                شب چنین با روز اندر اعتناق،     مختلف در صورت، اما اتفاق.

                          روز و شب ظاهر دو ضد و دشمند،     لیک هر دو یک حقیقت می تنند.

                       هریکی خواهان دگر را همچو خویش.     از پی تکمیل فعل و کار خویش.

                            زانکه بی شب دخل نبود طبع را؛     پس چه اندر خرج آرد روزها؟         

                                                                                                                 (مثنوی)

اعتناق (کشتی گرفتن)

لذا هر چند این جنگ و تضاد نزد ما که در عالم نسبتها قرار گرفته ایم حقیقت است و هرگز نور با ظلمت و جهل و علم و کفر و ایمان برابر نیستند، اما نسبت به خالق همه حکمت و مصلحت است:

                       چون گل از خارست و خار از گل، چرا     جمله در جنگند و اندر ماجرا؟

                  یا نه جنگ است این برای حکمت است؛     همچو جنگ خر فروشان صنعت است.  

                                                                                                                 (مثنوی)

 و شاید آن حدیث که (( نزد خداوند صبح و شام نیست)) و آن ایت که (( خداوند آفرینندۀ نور و ظلمت است)) (انعام -1) ناظر به همین معانی است. از این رو سخن دوگانه پرستان که به خدای خیر و شر و خالق نور و ظلمت قائلند روی در ظلمت دارد. نظامی در نیایشی که مشاهده جمال بی نقاب حضرت حق را خواستار شده است گوید: تو پرده برانداز تا حقیقت آشکار شود و ((جوهریان)) که عرض جسم را بر گوهر ذات تو انداخته و تو را جوهر جسمانی تصور کرده اند و ((ظلمتیان)) که خالق نور و ظلمت را جدا کنند سخنشان بی نور گردد:

                                    ظلمتیان را بنه بی نور کن؛     جوهریان را ز عرض دور کن. 

                                                                                                                 (مخزن الاسرار)

باید افزود که مجوسیان و گبران و مغان که به ثنویت و آتش پرستی شهرت یافته اند مانند مسیحیان که ظاهراً به نوعی تثلیث معتقدند و هندوان که علاوه بر تثلیث به شرک و بت پرستی شناخته شده اند. حقیقت دین ایشان یکتا پرستی است الا آنکه عامه معتقدان هر دین آن را از توحید به شرک سوق می دهند و بر مظاهر و تجلیات اسماء و صفات الاهی عنوان الاه و الاهه می نهند و هریک را به نقش و تمثالی مجسم می کنند و گرنه بقول فردوسی:

                                مگویی که آتش پرستان بدند؛     پرستندۀ پاک یزدان بدند.

روی سخن مولانا در این مقال با اصل دیانت زردشت پیامبر نیست، بلکه با نفس این اعتقاد رایج نزد پیروان اوست  - چنانکه در رد سخنی از جالینوس گوید:

                        گر ز جالینوس این قول افتری است،     پس جوابم بهر جالینوس نیست. 

                                                                                                                 (مثنوی)