226- تمثیل در بیان حال رئیسان عالم

عارفی گفت: رفتم در گلخنی (آتشگاه حمام) تا دلم لگشاید، که گریز گاه بعضی اولیا بوده است. دیدم رئیس گلخن را شاگردی بود. میان بسته بود، کار می کرد. و اوش می گفت که این بکن و آن بکن. او چست کار می کرد. گلخن تاب را خوش آمد از چستی او در فرمان برداری. گفت: آری همچنین چست باش . اگر تو پیوسته چالاک باشی و ادب نگاه داری، مقام خود به تو دهم و تو را به جای خود بنشانم. مرا خنده گرفت و عقدۀ من بگشاد. دیدم رئیسان این عالم را همه بدین صفتند با چاکران خود.

شرح (استاد قمشه ای)

- رئیسان این عالم ...: خیال صورا آفرین مولانا تمثیلات بسیار در بیان احوال دنیا طلبان و امیران و پادشاهان عالم خاک آفریده و مقام حقیقی ایشان را که در گلخن دنیا به آتش افروزی اشتغال دارند و جز دود بهره ای از آن نمی یابند نشان داده است:

                                شهوت دنیا مثال گلخن است     که از آن حمام تقوی روشن است.

                              هرکه در حمام شد، سیمای او     هست پیدا بر رخ زیبای او.

                                      تونیان را نیز سیما آشکار     از لباس و از دخان و از غبار.      

                                                                                                        (مثنوی)

تون (گرمخانه حمام، گلخن)

    نیر در حقارت باطنی امیران جهان گوید:

                                    باژ گونه ای اسیران جهان،     نام خود کزدید امیران جهان.

                                     نام میری و وزیری وشهی     نیست الا مرگ و درد و جان دهی.

                                 پادشاه نیستت بر ریش خود؛     پادشاهی چون کنی بر نیک و بد؟

                              بی مراد تو شود ریشت سپید،      شرم دار از ریش خود ای کج امید.       

                                                                                                                 (مثنوی)

همچنین در یکی از سرفصلهای مثنوی، اواخر دفتر چهارم، در آغاز قصۀ آن شاهزاده که پادشاهی حقیقی به وی رو نمود، تمثیل زیبایی در حقیقت حال رئیسان عالم آمده است که با کمی تلخیص عیناً در پایان این مقال می آوریم:

          پادشاهی این تودۀ خاک

          که کودک طبعان قلعه گیری نام کنند:

          آن کودکی که چیره آید، بر سر خاک توده برآید

          و لاف زند که قلعه مراست

          و کودکان دیگر بر وی رشک برند.

          آن پادشاه زاده، چون از بند رنگها برست، گفت:

          من این خاکهای رنگین را

          همان تودۀ خاک دون می گویم

          و اطلس و اکسون نمی گویم؛

          از این اکسون رهزن رستم

          به یک سو جستم.

اکسون (پارچۀ ابریشمی)