221 - در همه موجودات محبت حق وجود دارد

فرمود که: خاطرت خوشست و چونست؟ زیرا که خاطر عزیز چیزی است همچون دام. دام می باید که درست باشد تا صید گیرد، اگر خاطر ناخوش باشد دام دریده باشد، به کاری نیاید. پس باید که دوستی در حق کسی به افراط نباشد و دشمنی به افراط نباشد که از این هر دو دام دریده شود، میانه باید.

این دوستی که به افراط نمی باید در حق غیر حق می گویم، اما در حق باری تعالی هیچ افراط مصور نگردد. محبت هر چه بیشتر بهتر، زیرا که محبت غیر حق چون مفرط باشد و خلق مسخر چرخ و فلکند و چرخ و فلک دایر است و احوال خلق دایر، پس چون دوستی به افرا ط باشد در حق کسی، دائما سعود (سعادت)، بزرگی او خواهد و این متعذر (دشوار) است، پس خاطر مشوش گردد. و دشمنی چون مفرط باشد پیوسته نحوست و نکبت او خواهد، و چرخ و فلک دایر است و احوال او دایر، وقتی مسعود، وقتی منحوس، این نیز که همیشه منحوس باشد میسر نگردد، پس خاطر مشوش گردد.

اما محبت در حق باری [تعالی] در همه عالم و خلایق از گبر و جهود و ترسا و جملۀ موجودات کامِن (پنهان) است. کسی موجد خود را چون دوست ندارد؟ دوستی درو کامن است الا، موانع آنرا محجوب دارد، چون موانع برخیزد آن محبت ظاهر گردد. چه جای موجودات؟ که عدم در جوش است به توقع آنکه ایشان را موجود گرداندعدم ها - همچنانکه چهار شخص پیش پادشاهی صف زده اند. هر یکی می خواهد و منتظر که پادشاه منصب را بوی مخصوص گرداند و هر یکی از دیگری شرمنده، زیرا توقع او منافی آن دیگر است – پس، عدم ها چون از حق متوقع ایجادند، صف زده که مرا هست کن و سَبق (پیشی گرفتن) ایجاد خود می خواهند ار باری [تعالی]، پس از همدیگر شرمنده اند. اکنون چون عدم ها چنین باشند، موجودات چون باشند؟ وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ (موجودی نیست در عالم جز آنکه ذکرش تسبیح و ستایش حضرت اوست - اسراء -44) عجب نیست؛ این عجب است که و اِنْ مِنْ لَا شَیْیء یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ.  

شرح

- وَإِن مِّن شَيْءٍ ...: بخشی از آیۀ 44 سورۀ اسراء که کامل آن بدین مضمون است:

          هفت آسمان و زمین و هرچه در آنهاست همه به ستایش و تنزیه خدا مشغولند

          و موجودی نیست در عالم جز آنکه ذکرش تسبیح و ستایش حضرت اوست -

          ولیکن شما تسبیح آنها را فهم نمی کنید همانا او بسیار بردبار و آمرزنده است.